Id-differenza bejn il-Panteiżmu u l-Panenteiżmu hija waħda kruċjali, speċjalment meta jiġu diskussi l-fehmiet teoloġiċi dwar ir-relazzjoni bejn Alla u d-dinja. Il-Knisja Kattolika tafferma b’mod ċar it-teiżmu klassiku, li jżomm distinzjoni essenzjali bejn Alla l-Ħallieq u l-ħolqien tiegħu, u għalhekk tikkundanna l-panteiżmu. Mill-banda l-panenteiżmu, filwaqt li jipprova jkun pont bejn it-teiżmu u l-panteiżmu, huwa wkoll suġġett għal kritika serja minn perspettiva Kattolika.
Id-Differenza bejn Panteiżmu u Panenteiżmu
Biex nifhmu dawn iż-żewġ kunċetti, nistgħu nħarsu lejn it-tifsira etimoloġika tagħhom:
| Kunċett | Etimoloġija (Grieg) | Tifsira Bażika | Relazzjoni Alla-Dinja |
| Panteiżmu | Pan (Kollha) + Theos (Alla) | Kollha huma Alla. | Alla huwa identiku mad-dinja u l-essenza tagħha. M’hemm l-ebda distinzjoni essenzjali bejn it-tnejn. |
| Panenteiżmu | Pan (Kollha) + En (Fi) + Theos (Alla) | Kollha huma f’Alla. | Id-dinja (jew il-ħolqien) tinsab f’Alla, iżda Alla jmur lil hinn (jittraxxendi) id-dinja. |
Panteiżmu (Pantheism)
Il-Panteiżmu jsostni li s-sustanza jew l-essenza ta’ Alla u tal-ħwejjeġ kollha huma waħda u l-istess 1 2. F’din il-fehma:
- Identità: Alla huwa identiku man-natura (Deus sive natura sive res) 3.
- Nuqqas ta’ Distinzjoni: Il-ħolqien mhuwiex distint minn Alla bħala Kawża u Effett, iżda huwa sempliċiment manifestazzjoni jew evoluzzjoni tal-essenza divina 4.
- Nuqqas ta’ Traxxendenza: Alla mhuwiex Entità Divina suprema, għarfa u providenzjali, li hija distinta mill-univers. Huwa suġġett għall-bidla, u jsir Alla fil-bniedem u fid-dinja 5.
Il-Panteiżmu jista’ jinstab f’diversi forom, inklużi: (1) Panteiżmu Emanatistiku, (2) Panteiżmu Essenzjali ta’ Schelling, u (3) Panteiżmu Essenzjali tal-eżistenza universali 6.
Panenteiżmu (Panentheism)
Il-panenteiżmu, partikolarment fil-verżjonijiet orjentati lejn ix-xjenza, jipprova jifforma triq tan-nofs bejn it-teiżmu klassiku u l-panteiżmu 7. Is-sostenituri tiegħu jippruvaw jibbilanċjaw it-traxxendenza u l-immanenza ta’ Alla fid-dawl tal-għarfien xjentifiku modern 8.
- Alla jinkludi d-dinja: Id-dinja kollha tinsab f’Alla (pan-en-Theos) 7.
- Alla jittraxxendi d-dinja: Alla jmur lil hinn mir-realtà maħluqa u kontinġenti 7.
- Immutabilità u Bidla: Il-panenteisti spiss jippruvaw iżommu t-traxxendenza ta’ Alla filwaqt li jattakkaw l-immutabilità divina (il-fatt li Alla ma jinbidilx) 9.
Fil-prattika, ħafna formulazzjonijiet tal-panenteiżmu, speċjalment dawk assoċjati mat-teoloġija tal-proċess, jissuġġerixxu li l-univers qiegħed jevolvi b’mod li Alla qed jikseb l-għarfien tiegħu nnifsu jew qed jitwettaq miegħu nnifsu (self-realization) permezz tad-dinja 10. Dan jista’ jwassal għal taħlit bejn it-tnejn, fejn it-tifsira tal-kelma “fi” (en) tista’ tkun ambigwa 9.
Il-Pożizzjoni tal-Knisja Kattolika
Il-Knisja Kattolika żżomm mal-teiżmu klassiku, li jgħallem li Alla huwa assolutament distint mill-ħolqien, iżda fl-istess ħin huwa preżenti b’mod intimu u attiv fih.
Il-Kundanna tal-Panteiżmu
Il-Knisja kkundannat ripetutament l-iżbalji tal-panteiżmu 4.
Konċilju Vatikan I (Dei Filius): Il-Kostituzzjoni Dommatika Dei Filius tikkundanna l-Panteiżmu b’mod espliċitu. Anatema Kontra l-Identità: “Jekk xi ħadd jgħid li s-sustanza jew l-essenza ta’ Alla u ta’ kull ħaġa huma waħda u l-istess: ħa jkun anatema” 1.
Distinzjoni Essenzjali: Dan jafferma l-bżonn li jkun hemm distinzjoni essenzjali bejn Alla u d-dinja 2. Alla ħalaq id-dinja bi pjan assolutament liberu, mhux bħala proċess ta’ awto-realizzazzjoni divina 2.
Sillabu ta’ Piju IX: Fost il-propożizzjonijiet oħra jikkundannati l-fehma lii “M’hemm l-ebda Entità Divina suprema, għarfa u providenzjali, distinta minn dan l-univers ta’ ħwejjeġ; u Alla huwa l-istess bħan-natura tal-ħwejjeġ u, għalhekk, suġġett għall-bidliet” 5.
Il-Panteiżmu jmur kontra l-fidi Kattolika billi jiċħad il-libertà sovrana ta’ Alla li joħloq, u jiċħad ukoll l-integrità tal-ħlejjaq bħala entitajiet distinti minn Alla 11 2.
Kritika tal-Panenteiżmu
Filwaqt li l-panenteiżmu huwa tipikament meqjus bħala aktar sagru mid-deiżmu jew il-materjaliżmu xjentifiku, minn perspettiva teoloġika Kattolika (it-teiżmu klassiku), ħafna forom ta’ panenteiżmu huma wkoll problematiċi:
Kompromess tat-Traxxendenza: Il-panenteiżmu spiss jikkomprometti t-traxxendenza u l-immutabilità ta’ Alla 7 9. Billi jissuġġerixxi li Alla jinbidel mad-dinja, it-teoloġija tal-proċess (forma komuni ta’ panenteiżmu) tista’ tneħħi lil Alla mill-kapaċità li jaġixxi b’mod traxxendenti u għal għan traxxendenti 12.
Abbandun tad-Duttrina tal-Ħolqien: Xi forom ta’ panenteiżmu (bħat-teoloġija tal-proċess) huma akkużati li jwasslu għall-abbandun tad-duttrina tal-ħolqien ex nihilo (mill-xejn), li hija meħtieġa biex tiġi evitata l-identifikazzjoni ta’ Alla mad-dinja 12. Jekk Alla huwa soġġett għall-bidla, mhuwiex l-Att Pur (Pure Act) li għandu jkun l-ewwel prinċipju tal-ħolqien 12.
Kunċett ta’ Ko-ħolqien: Xi panenteisti jinterpretaw creatjo continua (ħolqien kontinwu) bħala azzjoni kreattiva li Alla jaqsam mal-ħlejjaq, u jsejħu lill-bniedem bħala “ko-ħallieq” 8. Madankollu, it-teiżmu klassiku jgħallem li l-ħolqien ex nihilo jirrikjedi qawwa infinita, u għalhekk Alla biss jista’ joħloq 8. Il-ħlejjaq jistgħu jipparteċipaw fl-azzjoni divina bħala kawża sekondarja, iżda mhux bħala ko-ħallieqa fis-sens strett.
[1] The Sources of Catholic Dogma (Enchiridion Symbolorum) 3023
[2] Dei Filius I: On God, Creation, and Providence page7
[3] Where Is Your God? Responding to the Challenge of Unbelief and Religious Indifference Today I. 4.1
[4] Catholic Encyclopedia Pantheism
[5] The Sources of Catholic Dogma (Enchiridion Symbolorum) 2901
[6] Dei Filius I: On God, Creation, and Providence page13
[9] Book Reviews (Nova et Vetera, Vol. 21, No. 4) page12
[10] Thomas Aquinas and the Need for a Contemporary Theological Cosmology page9
[11] Dei Filius I: On God, Creation, and Providence page9
[12] Thomas Aquinas and the Need for a Contemporary Theological Cosmology page8