ITTRA ENĊIKLIKA
MAGNIFICA HUMANITAS
TAL-QDUSIJA TIEGĦU
LJUN XIV
FUQ IL-ĦARSIEN TAL-BNIEDEM
FI ŻMIEN L-INTELLIĠENZA ARTIFIĊJALI
INTRODUZZJONI
1. L-umanità tal-għaġeb maħluqa minn Alla għandha llum quddiemha għażla deċiżiva: ittella’ torri ta’ Babel ieħor jew tibni l-belt fejn Alla u l-bnedmin jgħammru flimkien. Kull ġenerazzjoni tirċievi b’wirt il-missjoni li ssawwar iż-żmien tagħha: li tgħin lill-istorja timmatura bħala post li fih id-dinjità ta’ kull persuna tiġi mħarsa, il-ġustizzja mseddqa u l-fraternità tkun possibbli. Imma fuq kull epoka jdellel ir-riskju li nispiċċaw nibnu dinja diżumana u iktar inġusta. Hemm fejn l-umanità tinsab fil-periklu li titlef l-istess wiċċ tagħha, aħna l-Insara nerfgħu ħarsitna lejn Alla li sar bniedem, għax nafu li “l-misteru tal-bniedem jiddawwal tassew biss fil-misteru tal-Iben ta’ Alla magħmul bniedem”.[i] Din l-umanità tal-għaġeb f’Ġesù Kristu ssir it-Triq, il-Verità u l-Ħajja, u tiftaħ għal kull wieħed u waħda minna t-triq biex nikbru lejn il-milja tagħna.
2. Imwaqqfin fuq Kristu, ġebla ħajja, aħna nagħmlu esperjenza tal-għemil setgħan u misterjuż tal-Ispirtu s-Santu, u nemmnu li kull sforz awtentiku tal-bniedem li jikkopera miegħu għall-ġid huwa mbierek mill-Missier tas-Sema, li fih aħna nqiegħdu t-tama tagħna. Għalhekk nistgħu nikkontribwixxu b’impenn b’risq dawk l-inizjattivi kollha li jibnu dinja iżjed ġusta, u nistgħu nsejħu oħrajn biex jikkollaboraw magħna fil-promozzjoni tal-iżvilupp integrali ta’ kull bniedem. Nixtiequ nidħlu fi djalogu mal-bnedmin kollha ta’ żmienna, u flimkien magħhom nieħdu sehem fil-ġrajjiet, fil-mistoqsijiet u fix-xewqat tal-umanità.[ii] Flimkien magħhom, irridu nindividwaw toroq ġodda għall-ġid komuni u l-promozzjoni ta’ ħajja dinjituża għal kulħadd. Din l-attitudni għad-djalogu hi parti integrali mill-vokazzjoni tal-Knisja, għax hi, imwaqqfa “fi Kristu, bħal sagrament […] tal-għaqda intima ma’ Alla u tal-unità tal-ġens tal-bnedmin kollu”,[iii] tagħraf fl-istorja l-post li fih il-Vanġelu jisfida u jsieħeb l-esperjenza umana.
3. B’dan l-ispirtu, fl-1891 Ljun XIII ippubblika l-Enċiklika Rerum novarum, li tagħha b’rikonoxxenza ħajja din is-sena qed niċċelebraw il-135 anniversarju. B’dak id-dokument, il-Predeċessur maħbub tiegħi ta spinta lil dik ir-riflessjoni fuq is-soċjetà, fuq l-ekonomija u fuq il-politika li llum insejħulha d-“Duttrina soċjali tal-Knisja”. U meta xi wħud oġġezzjonaw li l-Knisja ma kellhiex taħli enerġiji fi kwistjonijiet mondani, imma kellha aktar taħseb kif ħa twassal messaġġ ta’ ħajja eterna, hu wieġeb b’realiżmu u għerf li t-tħabbira tal-Vanġelu ma tistax tinsa l-ħajja konkreta tal-popli.[iv] Għaddew bosta għexieren ta’ snin minn dakinhar, u l-Maġisteru, ir-ragħajja, it-teologi u l-fidili komplew jirriflettu fuq il-kwistjonijiet soċjali fid-dawl tal-Vanġelu. Illum id-Duttrina soċjali tal-Knisja hija wirt ta’ għerf, fejn insibu prinċipji biex naħsbu, kriterji biex niddixxernu u niġġudikaw, orjentamenti konkreti biex naġixxu. Hi msejsa fuq l-Iskrittura Mqaddsa u fuq it-Tradizzjoni u, fi djalogu max-xjenzi, tgħinna naqraw b’ċarezza l-isfidi tal-preżent, u nagħrfu liema għandhom ikunu dawk il-mixjiet adegwati biex nistgħu ngħixu xhieda Nisranija trasparenti, bil-ferħ u għas-servizz tad-dinja. Din mhix xi ġabra statika ta’ kunċetti, imma corpus ħaj ta’ veritajiet, li jħares u jinterpreta s-sejħa tal-umanità għal ħajja sħiħa u ġusta. Għalhekk jien nixtieq li ma’ din it-tradizzjoni ħajja nżid il-leħen tiegħi, waqt li nsejjaħ l-għajnuna tal-Ispirtu tal-għerf, li jgħammar fid-dinja sa mill-bidu tagħha (ara Prov 8:22-31).
4. Jekk fi żmienu Ljun XIII tkellem dwar “ħwejjeġ ġodda” (rerum novarum), illum ma nistgħux sempliċiment nirrepetu t-tagħlim prezzjuż tiegħu, imma jeħtieġ nitolbu lil Alla l-għerf biex ninterpretaw it-tendenzi kbar ta’ żmienna, b’mod partikulari l-progress teknoloġiku. Fl-aħħar snin sar dejjem iżjed ċar kemm b’mod mgħaġġel u profond id-diġitalizzazzjoni, l-intelliġenza artifiċjali (IA) u r-robotika qed jibdlu d-dinja tagħna. It-teknoloġija, fiha nfisha, ma għandhiex titqies bħala qawwa antagonista għall-persuna: bil-maqlub, hi għandha għeruqha fl-istorja tagħna sa mill-bidu, bħala “realtà umana għall-aħħar, […] marbuta mal-awtonomija u l-ħelsien tal-bniedem”.[v] L-iżvilupp tekonoloġiku matul is-sekli ta kontribut għal titjib sinifikattiv tal-kundizzjonijiet tal-ħajja tal-bnedmin; fl-istess waqt, kull fażi tal-progress uriet ukoll il-wiċċ ambigwu ta’ strumenti li kapaċi jagħmlu ħsara meta ma jkunux orjentati kif imiss. Madankollu, illum għandna quddiemna sitwazzjoni ġdida, fejn il-qawwa u l-firxa wiesgħa tat-teknoloġiji ġodda qed jitlaqqmu fin-nisġa tal-ħajja ta’ kuljum, isawru l-proċessi deċiżjonali u jimmarkaw b’mod qawwi l-immaġinazzjoni kollettiva: “Qatt il-bniedem ma kellu daqshekk saħħa fuqu nnifsu”.[vi] It-teknoloġiji ġodda jiftħu xefaq imwessa’ f’direzzjonijiet li, imqar jekk nistgħu nifhmuhom, għadna ma nistgħux nippreveduhom b’mod sħiħ. Dan jagħmilha biċċa iktar kumplessa li nivvalutaw l-impatt u l-effetti tagħhom għal tul ta’ żmien fuq id-dinjità tal-persuni u fuq il-ġid komuni.
5. Issa jmiss lilna naffrontaw b’mod ċar u responsabbli l-isfidi ta’ żmienna. Hemm bżonn naddottaw strumenti normattivi adegwati, li kapaċi jħarsu l-ġustizzja u jrażżnu l-effetti ħżiena tal-poter teknoloġiku. Imma l-kwistjoni ma tiqafx mar-regolamentazzjoni. Kif wissa l-Papa Franġisku, jeħtieġ li nistaqsu lina nfusna realistikament min illum għandu f’idejh dan il-poter u lejn liema għan qed jorjentah: “Ma nistgħux ninsew li l-enerġija nukleari, il-bijoteknoloġija, l-informatika, l-għarfien tal-kodiċi ġenetiku (DNA) tagħna u kisbiet oħra li għamilna […] lil dawk li għandhom f’idejhom dan l-għarfien u fuq kollox il-poter ekonomiku biex jisfruttawh, jagħtuhom setgħa tal-għaġeb fuq il-bnedmin kollha u fuq id-dinja sħiħa”.[vii] Darba kienu fuq kollox l-Istati li kienu jiggwidaw u jindirizzaw l-innovazzjoni. Imma llum il-muturi prinċipali tal-iżvilupp huma atturi privati, spiss transnazzjonali, mogħnija b’riżorsi u ħiliet ta’ intervent superjuri għal dawk ta’ ħafna gvernijiet. Hekk il-poter teknoloġiku jassumi wiċċ li qatt ma rajna bħalu qabel, prevalentement “privat”, u għalhekk sar wisq aktar diffiċli biex niddixxernu, niggvernaw u norjentaw għall-ġid komuni.
6. Għalhekk jeħtieġ nibdew dixxerniment flimkien li kapaċi jinfed qalb l-għeruq spiritwali u kulturali tat-trasformazzjonijiet li qed iseħħu. Jekk nillimitaw ruħna għall-kontiġenzi, nirriskjaw li nħallu emerġenza wara l-oħra tiddeċiedi hi minflokna d-direzzjoni tal-mixja. Qed ngħixu fażi mgħaġġla ta’ tranżizzjoni, “bidla epokali”, li fiha – waqt li xi wħud jikkompetu bejniethom għall-futur tat-teknoloġiji ġodda u oħrajn huma impenjati fir-riflessjoni dwarhom – il-parti l-kbira tal-persuni jibqgħu jistennew, josservaw mill-bogħod u jittamaw sempliċiment li kollox imur għall-aħjar. Proprju għalhekk il-kuxjenza tagħna għandha jrossu fuqha mistoqsijiet deċiżivi, li ma nistgħux naħarbu aktar minnhom: fejn sejrin? Lejn liema destinazzjoni nixtiequ norjentaw ruħna? Liema direzzjoni għandna nagħżlu bħala komunità umana u bħala popli?
7. Biex inwieġbu għal dawn il-mistoqsijiet u biex ngħarblu kif nistgħu ngħixu b’responsabbiltà fiż-żmien tal-intelliġenza artifiċjali, nixtieq infakkar f’żewġ xbihat bibliċi: il-bini tat-torri ta’ Babel (ara Ġen 11:1-9) u l-bini mill-ġdid tal-ħitan ta’ Ġerusalemm (ara Neħ 2-6). Fil-ktieb tal-Ġenesi, ir-rakkont ta’ Babel insibuh fl-oriġni tal-umanità, minnufih wara l-ġenealoġiji ta’ wlied Noe. Il-bnedmin, issa li kienu sabu wita f’Singħar fejn joqogħdu, qatgħuha li jibnu belt u torri “bil-quċċata tiegħu tilħaq is-smewwiet” (Ġen 11:4). Hekk riedu jiggarantixxu għalihom stabbiltà u poter, u fuq kollox “jagħmlu isem”, għax beżgħu li jispiċċaw imxerrda mal-art kollha. Il-biċċa xogħol dehret imponenti: lingwa waħda, teknoloġija waħda, direzzjoni waħda. Madankollu, il-proġett jaħbi taħtu periklu qawwi: opra maħsuba mingħajr riferiment għal Alla, imwieżna minn uniformità li telimina d-diversità u li, flok il-komunjoni, tagħżel l-omologazzjoni. Meta l-belt tinbena fuq il-kburija u fuq il-pretensjoni li aħna biżżejjed għalina nfusna, il-komunikazzjoni titfarrak, l-ilsna jitħawdu u l-bnedmin ma jibqgħux jifhmu lil xulxin. Ir-riżultat mhuwiex l-għaqda, imma t-tixrid. Għalhekk Babel turi l-limitu ta’ kull binja li, imqar jekk grandjuża, tistrieħ fuq l-assolutizzazzjoni tal-uman u l-pretensjoni tiegħu ta’ awtosuffiċjenza, tissagrifika d-dinjità tal-persuni għall-effiċjenza, u għandha l-ambizzjoni li tilħaq is-sema mingħajr il-barka ta’ Alla.
8. Il-ktieb ta’ Neħemija, min-naħa tiegħu, jiftaħ f’mument ta’ vulnerabbiltà kbira fl-istorja ta’ Iżrael tal-qedem. Wara l-eżilju Babiloniż, parti mill-poplu reġgħet lura Ġerusalemm, imma l-belt kienet għadha mfarrka, il-ħitan imġarrfa u l-bibien maħruqa (ara Neħ 1-2). Neħemija, Lhudi li kien għas-servizz tas-sultan Persjan Artasersi, jirċievi l-aħbar tal-qagħda diżastruża tal-belt ta’ missirijietu. Qabel ma jaġixxi, huwa jsum, jitlob, jinterċedi għall-poplu; imbagħad jitlob lis-sultan il-permess li jerġa’ lura Ġerusalemm u, malli jasal fil-post, jifli fis-skiet il-postijiet meqruda. Ma jimponix soluzzjonijiet mill-għoli. Isejjaħ lill-familji, jafda lil kull waħda biċċa mill-ħajt li jrid jerġa’ jinbena, jisma’ l-biżgħat, jikkordina l-isforzi, iħabbat wiċċu mal-oppożizzjonijiet. Ir-rakkont juri kif il-belt terġa’ titwieled mhux bl-inizjattiva ta’ persuna waħda, imma grazzi għar-responsabbiltà maqsuma mill-poplu kollu: saċerdoti, nies tas-sengħa, kapijiet ta’ familji, nisa u żgħażagħ. Hija opra li għandha lil Alla fiċ-ċentru tagħha u tibni mill-ġdid ir-rabtiet qabel ma tibni l-ġebel. Hekk Ġerusalemm l-antika terġa’ ssib lingwa komuni, mhux dik tal-uniformità, imma tal-komunjoni: l-armonija li tinbet meta kulħadd jagħmel il-parti tiegħu u l-poplu kollu jagħraf li s-saħħa tiegħu ġejja mill-Mulej.
9. Fid-dawl ta’ dawn iż-żewġ ikoni, l-Ispirtu s-Santu llum qed jisfidana dwar ir-relazzjoni li għandna mat-tekonoloġija u mar-rivoluzzjoni diġitali li għaddejja. Il-kixfiet xjentifiċi huma talent mgħoddi lill-umanità biex hi tagħmel frott minnu (ara Mt 25:14-30). It-teknoloġija tista’ tikkura, toħloq konnessjoni, teduka, tħares id-Dar komuni; imma tista’ anki tifred, tarmi, tnissel inġustizzji ġodda. Fit-teorija, fiha nfisha hi mhijiex soluzzjoni għall-problemi tal-umanità, kif minnha nfisha mhix lanqas ħaġa ħażina; imma, konkretement, ma hijiex newtrali, għax tilbes il-wiċċ ta’ min jaħsibha, jiffinanzjaha, jirregolaha, jużaha. Għalhekk l-ewwel għażla mhijiex bejn “iva” jew “le” għat-teknoloġija, imma bejn jekk nibnux Babel jew nerġgħux nibnu lil Ġerusalemm: bejn poter li jippretendi li jista’ jiddomina s-sema jew poplu li, fil-preżenza ta’ Alla, imidd għonqu flimkien għax-xogħol biex jerġa’ jtella’ l-ħitan tal-konvivenza fraterna.
10. Mela ejjew nevitaw is-“sindromu ta’ Babel”: l-idolatrija tal-profitt li tissagrifika lid-dgħajfin, l-uniformità li ma tħallix lok għad-differenzi, il-pretensjoni ta’ lingwaġġ uniku – anki diġitali – li kapaċi jittraduċi kollox, saħansitra l-misteru tal-persuna, f’figuri u prestazzjonijiet. Dan huwa r-riskju tad-diżumanizzazzjoni – il-bini ta’ futur li jeskludi lil Alla u jirriduċi lill-ieħor għal sempliċi mezz –, tentazzjoni qadima u dejjem ġdida, li llum tassumi wkoll il-wiċċ teknoloġiku. Ejjew nagħżlu minflok it-“triq ta’ Neħemija”, li tagħti importanza lill-valur tax-xogħol flimkien biex mill-belt ta’ Alla nagħmlu post iktar sigur għall-eżiljati li rritornaw. Illum, li nerġgħu nibnu jfisser nagħrfu li, qalb il-pluralità ta’ ilħna u ta’ viżjonijiet li xi kultant tfakkarna fl-ilsna mxerrda, xorta teżisti possibbiltà mdawla: dik li nibnu flimkien, nibdlu d-differenzi f’riżorza, u nagħmlu mis-smigħ u mid-djalogu l-art komuni li fuqha nkabbru l-ġustizzja u l-fraternità. U, fi ħdan din l-opra maqsuma flimkien, l-Insara jsibu l-mod tagħhom ta’ kif jibnu: jorjentaw l-aġir tagħhom lejn Alla, biex fid-dawl tiegħu l-pluraliżmu ma jispiċċax f’diżordni, imma, fit-tħaddim tas-sinodalità, isir l-ispazju li fih l-umanità terġa’ ssib il-pedamenti sodi tagħha u l-għan aħħari tagħha. Fl-Apokalissi, Ġwanni jilmaħ lil Ġerusalemm il-ġdida “nieżla mis-sema, mingħand Alla” (Apok 21:2) bħala don għall-bnedmin kollha. U din il-viżjoni ta’ grazzja hija għalina l-Insara sejħa biex naħdmu flimkien, nikkultivaw ħajja komuni paċifika, ġusta u dinjituża fil-“bliet” tal-lum.
Nibnu fit-tajjeb
11. Għalhekk, li nibnu belt imsejsa fuq dak li hu tajjeb jesiġi qabelxejn li nibnu fuq il-blata tar-relazzjoni ma’ Alla. Nagħrfu li l-verità tal-imħabba tiegħu qed issejħilna għal ħajja “bil-kotra” (Ġw 10:10) u għall-komunjoni miegħu. Flimkien ma’ Santu Wistin, aħna wkoll nistgħu ngħidu: “Int għamiltna għalik, u qalbna ma ssibx kwiet qabel ma tistrieħ fik”.[viii] Fil-fatt, Alla naqqax fil-qalb tagħna xewqa għall-hena li tħaddan id-dimensjonijiet kollha tal-ħajja, u l-Knisja, fid-djalogu tagħha mal-bnedmin ta’ żmienna, tħoss l-urġenza li tħares u torjenta din ix-xewqa lejn l-aktar verità profonda tagħha.
12. It-tieni nett, li nibnu fit-tajjeb ifisser naċċettaw il-limitazzjoni u d-dgħufija tal-umanità bla ma nqisuhom xi żball li rridu nikkoreġu. Illum, ix-xewqa tal-bniedem għall-milja qed tirriskja li tiġi indirizzata b’mod żbaljat lejn destinazzjonijiet qarrieqa: l-illużjoni ta’ teknoloġija li twiegħed li teħlisna minn kull dgħufija jew ta’ mudelli ta’ benessri li “jħallu warajhom” popli sħaħ. Mhux darba u tnejn, inqiegħdu t-tama tagħna fi żvilupp bla limiti, f’xejriet ta’ progress li jistgħu jżidu bil-kbir in-nuqqas ta’ ugwaljanza, f’soluzzjonijiet immedjati li ma għandhomx il-ħila jfejqu l-ġrieħi tal-popli. Hekk, waqt li xi wħud jiġru wara l-ħolma ta’ awtoaffermazzjoni bla limiti, ħafna jibqgħu mċaħħda mill-meħtieġ. Il-Knisja, b’vuċi umli imma soda, tfakkar li r-realizzazzjoni vera ma sseħħx billi nneħħu d-dgħufijiet kollha, imma permezz ta’ maturazzjoni armonjuża: hemm fejn il-libertà u r-responsabbiltà jintisġu mal-għożża ta’ xulxin u s-solidarjetà vera, u fejn il-progress jitkejjel fuq id-dinjità ta’ kull persuna u fuq il-ġid tal-popli.
13. Biex nibnu dinja li fiha kulħadd jista’ “jwarrad” hemm bżonn, it-tielet ħaġa, korresponsabbiltà kuraġġuża. L-ebda driegħ, waħdu, ma hu biżżejjed biex jerfa’ t-toqol tal-isfidi li għaddejja minnhom id-dinja; u l-ebda wieħed ma hu daqshekk dgħajjef li ma jistax joffri sehmu: “Għax il-qawwa tiegħi tidher fl-aqwa tagħha fejn hemm id-dgħajjef” (2 Kor 12:9). Kulħadd irid jieħu l-parti tiegħu tal-ħajt: xjenzati u riċerkaturi, intraprendituri u ħaddiema, edukaturi u leġiżlaturi, soċjetà ċivili, movimenti popolari u komunitajiet ta’ fidi. Din hija l-loġika tas-sussidjarjetà, li tagħti valur lill-koperazzjoni bejn il-ġenerazzjonijiet, bejn il-popli, bejn id-dixxiplini u l-kulturi bħala t-triq għalliema biex nikbru fl-istabbiltà, il-prosperità u l-paċi. It-tensjonijiet u d-differenzi ma għandhomx ibeżżgħuna: jistgħu jsiru enerġiji kreattivi meta huma orjentati minn responsabbiltà li naqsmu flimkien.
14. Fl-aħħar nett, li nibnu fit-tajjeb jitlob lingwaġġ evanġeliku. Nevitaw kliem li jbaxxi jew joħloq it-tilwim. Nagħżlu ċ-ċarezza li ddawwal u l-frankezza li tiftaħ toroq ġodda. Ma nberkux entużjażmi inġenwi, ma nrewħux biżgħat vojta. Pjuttost, nindikaw kriterji ta’ dixxerniment – id-dinjità tal-persuna, id-destinazzjoni universali tal-ġid, l-għażla favur il-foqra, l-għożża tad-Dar komuni, il-paċi – u nibdluhom fi prassi: pjanifikazzjoni responsabbli, valutazzjonijiet b’impatt uman u soċjali, inklużjoni ta’ min hu l-aktar dgħajjef, alfabetizzazzjoni diġitali, riċerka u industrija orjentati lejn il-ġustizzja u l-paċi.
15. Fil-Ġublew Ordinarju riċenti tas-sena 2025, imxejna bħala pellegrini tat-tama u mtlejna bil-grazzja. Imsaħħin minn dawn id-doni, nistgħu nibqgħu mexjin ’il quddiem fiduċjużi quddiem il-ħidmiet ibsin u l-isfidi esiġenti li nħabbtu wiċċna magħhom dwar il-futur tagħna. F’dan iż-żmien tal-intelliġenza artifiċjali, fejn id-dinjità umana qed tirriskja li tiġi mdallma minn xejriet ġodda ta’ diżumanizzazzjoni, għandna d-dmir urġenti li nibqgħu profondament umani, u nħarsu bi mħabba dik l-umanità tal-għaġeb li ngħatat lilna bħala don u ntweriet fil-milja tagħha fi Kristu, u li l-ebda magna ma tista’ qatt teħdilha postha fil-ġmiel kollu tagħha. Il-veru progress jinbet dejjem minn qalb miftuħa għall-oħrajn, minn intelliġenza li lesta tisma’, minn rieda li tfittex dak li jgħaqqad iktar milli dak li jifred.
16. Lill-fidili Kattoliċi kollha, lill-Insara kollha, lill-bnedmin kollha ta’ rieda tajba minn qalbi nagħmlilhom dan l-appell: ejjew ma nibżgħux inħammġu jdejna fis-sit tal-kostruzzjoni ta’ żmienna. Bħal Neħemija, nitolbu, infasslu bl-għerf, naħdmu bil-perseveranza, u nqiegħdu lura lil Alla fuq ix-xefaq tal-għemil tagħna u lill-bniedem fil-qalba tal-għażliet tagħna. Hekk il-ġebliet iwarrba – il-foqra, il-morda, il-migranti, iċ-ċkejknin – isiru l-ġebla tax-xewka, u fuq l-art titla’ għamara komuni soda u li tilqa’ fi ħdanha, fejn l-imħabba u l-verità sa fl-aħħar jiltaqgħu, il-ġustizzja u s-sliem jitbewsu (ara Salm 85:11). Din hi l-barka li nitolbu mingħand Alla u l-ħidma li hemm tistenniena: li nkunu bennejja tal-komunjoni, mhux arkitetti ta’ Babel; qaddejja tas-Saltna li ġejja, mhux sidien ta’ torrijiet iddestinati li jikkrollaw. U, b’qalb ta’ ragħaj u ta’ missier, nitlob lil kulħadd biex inwaqqfu l-bini ta’ Babel oħra u ngħaqqdu l-forzi tagħna biex nibnu fit-tajjeb, biex hekk l-umanità ma titlef qatt il-ġmiel tagħha u d-dinja tista’ tagħraf mill-ġdid, fil-qalb tal-bniedem, il-post fejn Alla jixtieq jgħammar.
L-EWWEL KAPITLU
ĦSIEB DINAMIKU FIDIL GĦALL-VANĠELU
17. F’dan l-ewwel kapitlu nixtieq interraq, fil-qosor, il-mixja li permezz tagħha d-Duttrina soċjali tal-Knisja ssawret fi ħdan il-Maġisteru riċenti tal-Papiet u tal-Konċilju Vatikan II, biex nixħet dawl fuq il-karattru dinamiku tagħha. Fil-fatt, f’kull epoka r-res novæ jħeġġu biex dan it-tagħlim jitkejjel skont dak li titlob l-istorja fid-dawl tal-Verità rivelata. Għalhekk, anki l-intelliġenza artifiċjali għandna nifhmuha mhux bħala appendiċi tematiku, jew bħala emerġenza li rridu nieħdu ħsiebha, imma bħala trasformazzjoni li tisfida minn ġewwa l-kategoriji tad-Duttrina soċjali u titlob minnha żvilupp ieħor, fil-fedeltà għall-Vanġelu.
18. Madankollu, dan l-itinerarju ma nkunux nistgħu tabilħaqq nifhmuh jekk, qabel ma nieqfu fuq il-kontribut li taw Papa wara l-ieħor u fuq id-dokumenti l-aktar rilevanti, ma niċċarawx xi konvinzjonijiet profondi dwar il-mod li bih il-Knisja tgħix fl-istorja u tirrelata mad-dinja. Mingħajr din il-preċiżazzjoni, id-Duttrina soċjali tirriskja li tidher bħala interferenza żejda fi kwistjonijiet temporali jew bħala kodiċi etiku estern li jiġi applikat mill-għoli. Fir-realtà hija tnixxi minn Knisja li timxi mal-umanità, tirrikonoxxi l-awtonomija tar-realtajiet tad-dinja u d-distinzjoni bejn komunità ekkleżjali u komunità politika u, proprju għalhekk, l-ambizzjoni tagħha hi li taqdi l-ġid komuni.
Knisja f’mixja tul l-istorja tal-umanità
19. Il-Knisja, preżenti fid-dinja bħala sinjal ta’ għaqda għall-familja kollha tal-bnedmin, fil-mistoqsijiet u fl-isfidi ta’ żmienna tagħraf il-post li fih tħaddem is-sejħa tagħha għas-smigħ, għad-djalogu u għas-servizz, u tħalli jisfidaha dak kollu li jmiss il-ħajja tal-bnedmin tal-lum. Din in-nisġa ta’ ħajja mal-poplu tgħinha tifhem dejjem aktar li l-missjoni tagħha għandha valur storiku u ġġib magħha responsabbiltà fil-konfront tal-mod kif jintisġu r-relazzjonijiet soċjali. Għalhekk hi ma tistax tqish ruħha barranija għad-dinamiżmi li jsawru l-wiċċ tas-soċjetà. Anzi, hi tieħu sehem b’impenn fil-mixjiet li permezz tagħhom is-soċjetà nfisha tikber u torganizza ruħha, u toffri sehemha biex tintlaħaq konvivenza iżjed ġusta u fraterna. Il-Papa Franġisku fakkar b’qawwa din id-dimensjoni storika tal-missjoni ekkleżjali, u fakkar li “ħadd ma jista’ jistenna minna li nillimitaw ir-reliġjon għall-intimità sigrieta ta’ bejn il-persuni, mingħajr ebda influwenza fuq il-ħajja soċjali u nazzjonali, mingħajr ma nagħtu kas tas-saħħa tal-istituzzjonijiet tas-soċjetà ċivili, mingħajr ma nesprimu ruħna fuq il-ġrajjiet li jinteressaw iċ-ċittadini”.[ix]
20. Is-sejħa u l-impenn biex timxi mal-umanità fil-konkretezza tal-istorja jwasslu lill-Knisja biex tagħraf li r-realtajiet ta’ din l-art għandhom konsistenza u ordni tagħhom. Il-Konċilju Vatikan II esprima bi preċiżjoni partikulari dan il-prinċipju fil-Kostituzzjoni pastorali Gaudium et spes, li fis-7 ta’ Diċembru 2025 iċċelebrajna bi gratitudni s-60 anniversarju tagħha: “Jekk b’awtonomija tal-ħwejjeġ tal-art nifhmu li l-ħwejjeġ maħluqa u l-istess soċjetajiet għandhom il-liġijiet u l-valuri tagħhom […], hija ħaġa tajba li wieħed jitlob din l-awtonomija”.[x] Din l-insistenza turi kif il-ħolqien iġorr fih il-marka tat-tjieba tal-bidu li l-ħarsa umana għandha tħares, tikkultiva u tgħin biex timmatura. F’dan ix-xefaq, il-Knisja toffri ruħha bħala preżenza li tgħinna naqraw ir-realtà b’mod profond, twieżen b’id soda u umli dawk l-għażliet li jippromovu d-dinjità ta’ kull persuna, il-koeżjoni tal-komunitajiet u l-ġid ta’ kulħadd. Hekk hija timxi id f’id mad-dinja bla ma tirfes fuqha, biex f’kull ġrajja umana tista’ twarrad dik il-wegħda ta’ ġustizzja u ta’ paċi li l-Ispirtu s-Santu jissokta jqanqal fil-qalb tal-umanità.
21. Waqt li rrikonoxxa li Alla jsieħeb il-libertà tal-bnedmin mal-medda tal-istorja, il-Konċilju Vatikan II afferma d-distinzjoni bejn komunità ekkleżjali u komunità politika, u wera kif kull waħda minn dawn għandha taħdem f’awtonomija l-aktar sħiħa. Hekk il-preżenza tal-Knisja fid-dinja tesprimi ruħha wkoll fir-relazzjoni tagħha mas-soċjetà ċivili u mal-istituzzjonijiet pubbliċi. Hija u tiddjaloga magħhom, il-Knisja tagħraf il-valur tar-realtajiet soċjali u politiċi u ssaħħaħ il-pedamenti tat-tessut soċjali. Hi ma tippretendix li tista’ tassumi l-funzjonijiet li jmissu lill-Istat; bil-maqlub, għandha stima għas-servizz tiegħu lill-ġid komuni u tirrikonoxxi b’konvinzjoni r-responsabbiltà li l-istituzzjonijiet ċivili jħaddmu fis-soċjetà. Fl-istess waqt, il-missjoni fdata lilha twassalha biex ma tibqax maqtugħa mit-tbatijiet konkreti tal-bnedmin ta’ żmienna. Il-qrubija tagħha mhix ġejja minn xi fehma li tagħmel tajjeb hi għall-istituzzjonijiet, wisq inqas minn kritika impliċita tal-operat tagħhom, imma mill-karità evanġelika li tħeġġiġha biex tersaq qrib tal-ġrieħi tal-umanità fil-mumenti li fihom dawn jidhru l-aktar gravi. Meta tintervieni, dan tagħmlu billi timita lis-Samaritan it-tajjeb, b’diskrezzjoni u qrubija, fl-għarfien li dak li jinbet minn ħtieġa immedjata ma jistax jinbidel f’norma, lanqas jieħu post ir-responsabbiltajiet istituzzjonali proprji tal-komunità ċivili.
22. Ibda minn dan l-għarfien doppju – l-awtonomija tar-realtajiet terreni u d-distinzjoni tal-kompetenzi bejn komunità ekkleżjali u politika – nifhmu aħjar l-orjentament li l-Konċilju Vatikan II ta lill-Knisja fir-relazzjoni tagħha mad-dinja. Il-Gaudium et spes tfakkar li hu “dmir tal-Poplu kollu ta’ Alla u l-aktar tar-ragħajja u tat-teologi, bl-għajnuna tal-Ispirtu s-Santu, li jisimgħu, jifhmu u jinterpretaw il-manjieri differenti li bihom jitkellmu n-nies ta’ żminijietna, u li jiġġudikaw fid-dawl tal-Kelma ta’ Alla biex il-Verità rivelata tkun magħrufa aktar profondament, titfisser aħjar u tkun mgħallma b’manjiera aktar addattata”.[xi] Is-smigħ tad-“diversi lingwaġġi” mhuwiex sempliċi attenzjoni soċjoloġika, imma jimplika dixxerniment spiritwali li fih, bl-għajnuna tal-Ispirtu, il-poplu ta’ Alla jagħraf fil-bidliet kulturali u soċjali kemm is-sinjali tal-preżenza ta’ Kristu li jiġi u jmexxi l-istorja lejn il-milja tagħha, kemm dawk li jbegħduh u jdallmu l-wiċċ tiegħu. Hekk il-Verità rivelata ma tiġix mibdula fil-qalba essenzjali tagħha, imma espliċitata u meqjusa bħala kriterju ħaj biex norjentaw għażliet konkreti, innebbħu mixjiet ta’ konverżjoni personali u komunitarja, nippromovu riformi tal-istrutturi u nwieżnu xejriet ġodda ta’ xhieda evanġelika fil-ħajja pubblika. L-istorja hija għalhekk wieħed mill-postijiet li fihom il-Knisja tħalli l-Ispirtu jmexxiha fil-linja umanizzanti tal-Vanġelu u titgħallem tqiegħed it-tagħlim tagħha għas-servizz tad-dinjità ta’ kull persuna u tal-ġid tal-popli.
L-għerf tal-Kelma u d-djalogu max-xjenzi umani
23. Il-Knisja tqis bħala sieħba fil-vjaġġ lil dawk kollha li jfittxu b’sinċerità “l-verità, it-tjieba u l-ġmiel”, u jżommuhom bħala “alleati prezzjużi”[xii] fid-difiża tad-dinjità ta’ kull persuna u l-ħarsien tal-ħolqien. Bl-istil pastorali tal-Konċilju Vatikan II, li jistedinna nisimgħu, ngħarblu u ninterpretaw is-sinjali taż-żminijiet, il-Knisja, imdawla mill-għerf tal-Kelma, ma tibżax mil-laqgħa mal-għerf uman. Il-Kelma ta’ Alla toffri kriterji ta’ min joqgħod fuqhom biex torjenta l-mixjiet tal-ġustizzja u tiftaħ toroq ta’ rikonċiljazzjoni u ta’ paċi bejn il-bnedmin. Meta niġu biex insarrfu dawn il-kriterji fis-sitwazzjonijiet kumplessi ta’ żmienna, jirriżulta essenzjali l-kontribut tal-filosofija u tax-xjenzi umani u soċjali, li jgħinuna nifhmu u nanalizzaw iktar fil-fond id-dinamiċi kulturali, ekonomiċi u politiċi. San Ġwanni Pawlu II fakkarna li l-Knisja tilqa’ l-kontribut tax-xjenzi soċjali “biex tieħu minnu indikazzjonijiet konkreti fit-twettiq tad-dmirijiet maġisterjali tagħha”.[xiii] Il-konfront ma’ dawn ix-xejriet ta’ għerf ma jnaqqas xejn mill-qawwa tal-Vanġelu; bil-maqlub, jagħtina li nindividwaw b’mod iżjed ċar dak li jippromovi tabilħaqq il-ħajja tal-persuni u tal-komunitajiet. Il-Papa Franġisku, f’kontinwità ma’ din il-perspettiva, saħaq li fuq bosta kwistjonijiet speċifiċi l-Knisja ma tippretendix li toffri “l-aħħar kelma”,[xiv] imma tagħraf l-importanza li tisma’ r-riċerka xjentifika u tiffavorixxi konfront serju u leali bejn l-istudjużi, waqt li tilqa’ l-opinjonijiet differenti.
24. Imseddqa minn dan id-djalogu għammiel bejn Vanġelu u għerf uman, il-Knisja ftit ftit niżlet fil-fond tad-Duttrina soċjali tagħha, u maż-żmien immaturat wirt ta’ għerf mogħni b’koerenza teoloġika u antropoloġika b’għeruqu fil-viżjoni Nisranija tal-persuna. Proprju għaliex imwieled mill-fidi u mill-intelliġenza tagħha tar-realtà, dan il-wirt ma jittraduċix ruħu f’repertorju ta’ soluzzjonijiet tekniċi u lanqas f’mudell ekonomiku jew politiku li jeħodha kontra oħrajn: jinsab fuq livell differenti,[xv] dak tal-prinċipji li jorjentaw il-qari tal-ġrajjiet u jwieżnu interpretazzjoni evanġelika tal-proċessi storiċi u tal-għażliet li dawn iġibu magħhom. Huwa minn hawn li toħroġ il-funzjoni proprja tad-Duttrina soċjali, li ma tippretendix li tieħu post ir-responsabbiltajiet tal-politika u tal-istituzzjonijiet, imma toffri ruħha bħala għajnuna fid-dixxerniment komuni, sabiex nagħrfu u nippromovu dak li jservi għad-dinjità tal-persuni, għall-ħajja tal-komunitajiet u għall-ġid ta’ kulħadd.
Id-Duttrina soċjali bħala dixxerniment komunitarju
25. L-għarfien tal-verità bħala don li naqsmuh flimkien u mhux bħala pussess tagħna jeħles lill-Knisja mit-tentazzjoni li tixxennaq għal xejriet ta’ preżenza msejsa fuq il-poter. San Ġwanni Pawlu II stedinna nħarsu b’sinċerità lejn iż-żminijiet li fihom ċedejna għal “metodi ta’ intolleranza u wkoll ta’ vjolenza, fil-qadi tal-verità”,[xvi] biex nerġgħu nsibu t-triq evanġelika tat-tħabbira umli u tal-verità li ma timponix ruħha. Fuq l-istess passi, sħaqt li l-Knisja “ma tridx tgħolli l-bandiera tal-pussess tal-verità”,[xvii] għax il-verità mhix territorju li rridu niddefendu, imma ġid li jeħtieġ naqsmu ma’ xulxin. Din l-istess perspettiva qabad il-Papa Franġisku fin-noti pastorali fejn qal li “ż-żmien hu aqwa mill-ispazju”:[xviii] li jiswa qabelxejn mhux li nokkupaw spazji ta’ poter jew nikkontrollaw fortizzi kulturali, imma li nibdew proċessi ta’ ġid u nħalluhom jimmaturaw; hekk il-verità tal-Vanġelu ma tiġix imposta mill-għoli, imma tikber fiż-żmien, fi ħdan in-nisġa konkreta tal-ħajjiet, tal-komunitajiet u tal-kulturi. Hija verità li ma tibżax mid-differenzi, imma tilqagħhom u tagħtihom ordni; li ma teqridx il-kunflitti, imma tittrasfigurahom; li terġa’ tpoġġi f’postu dak li l-istorja tendenzjalment ixxerred. Minn hawn toħroġ anki x-xbieha tal-poliedru, figura b’ħafna wċuħ, fejn tidher riflessa, minn angolaturi differenti, l-istess verità tal-Vanġelu.[xix]
26. Dan l-atteġġjament ta’ ftuħ għall-verità, waħda u fl-istess ħin ta’ bosta xejriet, jesprimi b’mod profond il-kattoliċità tal-Knisja, li tħaddan il-familja kollha tal-bnedmin u, fl-istess waqt, tgħix mgħaddsa fil-kundizzjonijiet konkreti tal-popli u tal-kulturi. Il-Konċilju Vatikan II ifakkar li, proprju grazzi għal din il-kattoliċità, “kull parti twassal id-doni tagħha lill-partijiet l-oħra u lill-Knisja kollha”,[xx] hekk li fil-ġabra sħiħa tagħha u f’kull komunità partikulari din tikber grazzi għal qsim reċiproku u sforz komuni lejn komunjoni dejjem iktar sħiħa. B’konsegwenza ta’ dan, il-poplu ta’ Alla mhux biss hu miġmugħ minn fost ħafna popli, imma fi ħdanu hu minsuġ minn funzjonijiet, vokazzjonijiet, kulturi u tradizzjonijiet differenti, imsejħin biex iwieżnu u jagħnu lil xulxin. F’din il-perspettiva San Pawlu VI għaraf li, meta tqis il-firxa wiesgħa ta’ sitwazzjonijiet storiċi, mhuwiex realistiku li wieħed jaħseb li d-Duttrina soċjali tista’ tipproponi tweġiba waħda u valida għall-kuntesti kollha;[xxi] għalhekk huwa stieden lil kull komunità Nisranija biex taqra b’ċarezza u responsabbiltà r-realtà ta’ pajjiżha. It-tensjoni għammiela bejn l-universalità tal-missjoni u li din tniżżel għeruqha fil-kuntest lokali hija xi ħaġa intima tal-ħajja tal-Knisja: fin-nifs li tieħu hija ġġorr ix-xefaq tad-dinja kollha, imma tagħmel tagħha wkoll il-mistoqsijiet ta’ kull kuntest bħala l-post reali li fih jitlaħħam il-Vanġelu.
27. Fid-dawl ta’ dak kollu li għidna sa issa, id-Duttrina soċjali tal-Knisja tidher fl-aktar wiċċ awtentiku tagħha: mhux xi manwal ta’ prinċipji u normi li jridu jiġu applikati, imma mixja ta’ dixxerniment komunitarju. Hi tinbet mil-laqgħa bejn il-verità eterna tal-Vanġelu u l-mistoqsijiet tal-istorja, tħalli jisfidawha s-sinjali taż-żminijiet; tisseddaq mill-kontribut tax-xjenzi, tal-kulturi u tal-esperjenzi umani. Għalhekk, meta d-dinjità tal-aħwa tisfa sfigurata, meta l-politika ma tweġibx għat-traġedji tal-umanità, meta l-ekonomija ddur kontra l-persuna jew ix-xjenza taqbeż il-limiti tal-metodu li tuża,[xxii] il-Knisja – flimkien mal-konfessjonijiet Insara l-oħra u l-membri ta’ reliġjonijiet oħra – għandha ssemma’ leħinha mhux biex tiddomina, imma biex taqdi l-komunjoni. Mifhuma b’dan il-mod, id-Duttrina soċjali ssir teoloġija tal-komunjoni fl-istorja; post li fih il-Kelma, li saret laħam, tissokta ssir djalogu, memorja u profezija.
L-iżvilupp tal-Maġisteru soċjali minn Ljun XIII sal-lum
28. Wara li fakkart kif il-Knisja tgħix fl-istorja u tidħol fi djalogu mad-dinja, nixtieq issa nieqaf fuq l-iżvilupp tad-Duttrina soċjali fil-Maġisteru li, mis-seklu 19 sa żmienna, sieħeb il-bidliet soċjali l-kbar. Huwa ovvju li ma nistax nagħti rendikont tal-għana kollu ta’ dan it-tagħlim, li l-prinċipji fundamentali tiegħu huma ppreżentati fil-Kompendju tad-Duttrina soċjali tal-Knisja u approfonditi iktar fil-Maġisteru riċenti. Lanqas nista’ nerġa’ naqbad b’mod sistematiku dak li ġie elaborat fl-Enċikliċi tal-aħħar Predeċessuri meqjuma tiegħi, b’mod partikulari fil-Laudato si’ u fil-Fratelli tutti. Madankollu, nixtieq infakkar f’xi linji essenzjali, biex nuri li dak li qed nikteb jinsab fil-kontinwità ta’ din it-tradizzjoni u, fl-istess waqt, biex nuri kif fi ħdanha l-qalba stabbli tal-veritajiet rivelati fuq il-persuna u fuq il-konvivenza umana tintiseġ ma’ ħila dejjem imġedda li hi tagħti widen għas-sitwazzjonijiet storiċi u li tħalli x’jisfidaha fil-mistoqsijiet li joħorġu mill-preżent. Għaldaqstant, se mmiss xi tappi deċiżivi ta’ dan l-iżvilupp, ibda mill-istaġun miftuħ mill-Enċiklika Rerum novarum.
L-ewwel passi tad-Duttrina soċjali tal-Knisja
29. Dik li aħna llum insejħulha “Duttrina soċjali tal-Knisja” ma twelditx ħabta u sabta fi żmienna, imma tiġbor u torganizza tradizzjoni twila ta’ riflessjoni ekkleżjali fuq il-ħajja soċjali, li ssib l-għejun tagħha fl-Iskrittura Mqaddsa, fil-Missirijiet tal-Knisja, fl-elaborazzjonijiet teoloġiċi u ġuridiċi tal-Medjuevu u tal-epoka moderna. L-espressjoni “Duttrina soċjali tal-Knisja” ntużat l-ewwel darba minn Piju XII fl-1950,[xxiii] imma l-kontenut li tiġbor fiha, mifhum bħala corpus organiku ta’ tagħlim soċjali, beda jieħu sura bl-Enċiklika Rerum novarum ta’ Ljun XIII. Quddiem il-“ħwejjeġ ġodda” ta’ żmienu – il-kunflitt bejn kapital u xogħol, il-kwistjoni tal-ħaddiema, it-trasformazzjonijiet ekonomiċi u soċjali – Ljun XIII ma llimitax ruħu biss li jirrikonoxxi l-problema, imma ra f’dawk is-sitwazzjonijiet il-post tal-missjoni pastorali tal-Knisja, għamel dixxerniment rigoruż dwarhom, u xeħet dawl fuq il-kawżi u l-possibbiltajiet ta’ soluzzjonijiet fid-dawl tal-Vanġelu u ta’ viżjoni integrali tal-persuna, maħluqa xbieha ta’ Alla. San Ġwanni Pawlu II lemaħ f’dan il-metodu “skema għall-Knisja li kellha tibqa’”[xxiv] fid-Duttrina soċjali: prassi eżemplari li permezz tagħha l-Knisja, quddiem it-trasformazzjonijiet storiċi, tħaddem id-dritt u dmir tagħha li tgħarbel ir-realtajiet soċjali, titkellem dwarhom u tindika toroq għal soluzzjoni ġusta. B’dan il-mod, il-kontenuti dejjiema tal-fidi u tal-għerf ekkleżjali tal-qedem jiġu artikulati f’duttrina ħajja li, filwaqt li tibqa’ fidila għall-Vanġelu, tikber fil-konfront mal-“ħwejjeġ ġodda” ta’ kull epoka.
30. L-Enċiklika Rerum novarum ta’ Ljun XIII tispikka bħala pass deċiżiv fl-evoluzzjoni tal-Maġisteru soċjali. Id-dokument iqiegħed fil-qalba tar-riflessjoni tiegħu d-dinjità tax-xogħol u tal-ħaddiem, jafferma l-jedd għal paga ġusta għalih u għall-familja tiegħu, jirrikonoxxi fil-persuni valur essenzjali prijoritarju meta mqabbel mal-kapital u mal-profitt, jiddefendi l-proprjetà privata flimkien mal-funzjoni soċjali essenzjali tagħha, japprezza l-assoċjazzjoni tal-ħaddiema u jipproponi xejriet ta’ kollaborazzjoni bejn id-diversi komponenti tas-soċjetà f’alternattiva għal-loġika tat-“taqbida bejn il-klassijiet”. Għalhekk, ma nistagħġbux li Piju XI sejħilha “Magna Charta”[xxv]tal-azzjoni soċjali tal-Insara: fir-Rerum novarum l-għerf qadim tal-Knisja dwar il-persuna u l-ħajja fis-soċjetà jassumi bixra ġdida, li kapaċi titkejjel mal-epoka industrijali u toffri l-ewwel qafas kbir sistematiku ta’ dik id-Duttrina soċjali li fl-għexieren ta’ snin li ġew wara kellha tiżviluppa aktar. Imqar jekk ħafna kundizzjonijiet storiċi mfissra minn Ljun XIII inbidlu, hemm tal-inqas żewġ kisbiet li jibqgħu ta’ attwalità kbira: il-primat tax-xogħol tal-bniedem fuq kull loġika purament produttiva jew finanzjarja, bl-attenzjoni li toħroġ minn hawn lejn il-persuni u l-familji li l-aktar huma esposti għall-isfruttament, u r-rabta fundamentali bejn tħabbira evanġelika u tiftix ta’ ordni soċjali iktar ġust. Hekk ir-Rerum novarum tissokta tfakkarna li ma jistax ikun hemm evanġelizzazzjoni awtentika li ma tmissx ukoll l-istrutturi tal-konvivenza umana.
31. L-Enċiklika Quadragesimo anno ta’ Piju XI, ippubblikata fl-1931 fl-40 anniversarju mir-Rerum novarum u fil-qalba tal-kriżi kbira ekonomika dinjija, tagħmel pass ieħor fl-iżvilupp tal-Maġisteru soċjali. Ma tillimitax ruħha biss li terġa’ taqbad il-“kwistjoni tal-ħaddiema”, imma twessa’ ħarsitha għat-tqassim kumplessiv tal-ordni u politiku. Tikkundanna l-konċentrazzjoni tal-poter ekonomiku f’idejn il-ftit; tikkritika kemm il-konkorrenza bla limiti u kemm dawk il-proġetti kollettivistiċi li jħassru l-libertà u r-responsabbiltà tal-persuni; tfakkar bil-qawwa fid-dritt tal-assoċjazzjoni tal-ħaddiema u tisħaq fuq l-esiġenza li l-paga tkun proporzjonata mhux biss għall-prestazzjoni, imma għall-ħtiġijiet tal-ħaddiem u tal-familja tiegħu. F’dan il-qafas, tifformula b’mod sistematiku l-prinċipju tas-sussidjarjetà, iddestinat li jsir wieħed mir-riferimenti stabbli tad-Duttrina soċjali, li jiddetta li dak li jista’ jsir minn persuni, familji, korpi intermedji u komunitajiet lokali ma għandux jiġi assorbit minn entitajiet ogħla. Flimkien ma’ dawn il-kontributi, Piju XI jfakkar b’mod ċar fil-funzjoni soċjali tal-proprjetà u, b’diversi interventi tal-Maġisteru tiegħu – mill-Enċikliċi Non abbiamo bisogno u Mit brennender Sorge sad-Divini Redemptoris – jikkundanna t-totalitarjaniżmi li jissagrifikaw id-dinjità tal-persuna, jifgaw il-ħajja soċjali, jgħollu lill-Istat iktar mill-valur ġust tiegħu, u jaddottaw il-kategorija diskriminatorja tar-razza. Għal żmienna jibqgħu partikularment attwali tal-inqas tliet intuwizzjonijiet tat-tagħlim soċjali tiegħu: l-għarfien li l-inġustizzji ma jmissux biss l-imġibiet individwali imma anki l-istrutturi ekonomiċi u istituzzjonali; il-valur tal-prinċipju tas-sussidjarjetà, li jistieden biex insaħħu t-tessut assoċjattiv u komunitarju, u nevitaw konċentrazzjonijiet ġodda ta’ poter; u r-rabta bejn dinjità tax-xogħol, retribuzzjoni ġusta u possibbiltà reali għall-familji li jkollhom ħajja umana dekoruża.
32. Fil-kuntest drammatiku tat-Tieni Gwerra Dinjija u tas-snin tar-rikostruzzjoni, il-Maġisteru ta’ Piju XII joffri kontribut sinifikattiv lill-iżvilupp tad-Duttrina soċjali, fuq kollox permezz tal-Messaġġi tal-Milied fuq ir-radju, li fihom ifassal il-linjamenti ta’ ordni internazzjonali msejjes fuq l-għarfien tad-dinjità umana, fuq il-ġustizzja u fuq il-paċi. F’dawk l-okkażjonijiet il-Papa jipproponi djalogu mas-soċjetà li jibda minn sejħa esiġenti għad-dritt naturali, mifhum bħala ġabra ta’ prinċipji oġġettivi li tiġi qabel l-interessi tal-individwi u tal-Istati u li għandha tirregola l-ħajja kollha tan-nazzjonijiet u r-relazzjonijiet reċiproċi ta’ bejniethom. Minbarra dan, Piju XII jattribwixxi rwol deċiżiv lill-assoċjazzjonijiet professjonali, lill-koperattivi tal-ħaddiema u lid-diversi korpi intermedji tal-ħajja ekonomika u soċjali, u jagħraf f’dawn ix-xejriet organizzati tas-soċjetà bażi essenzjali għall-ekwilibriju ċivili u għall-ħarsien tal-ġid komuni. Hu jisħaq fuq il-ħtieġa ta’ Stat tad-dritt b’saħħtu biex jilqa’ għall-abbużi tal-poter u jagħraf fid-demokrazija strument li għandu jiffavorixxi t-tħaddim korrett tal-awtorità. Fl-istess waqt, iwissi kontra kull pretensjoni li d-dritt ikun iserraħ fuq dak li huwa utli jew fuq il-forza, u jfakkar li ordni internazzjonali rregolat mill-vantaġġ ta’ min hu l-aktar b’saħħtu jesponi lill-popli l-aktar dgħajfa għall-abbuż tal-poter u jhedded mill-qiegħ il-fiduċja bejn in-nazzjonijiet. Fl-aħħar nett, fl-iżbilanċi ekonomiċi qawwija bejn il-pajjiżi jilmaħ wieħed mill-fatturi li jrewħu aktar il-kunflitti.[xxvi] Għal żmienna, milqut minn xejriet oħra ta’ poter globali u ta’ nuqqas ta’ ugwaljanza dejjem jikber, jibqgħu partikularment sinifikattivi tliet orjentamenti: l-esiġenza li d-dritt jiġi qabel l-interess, l-għarfien li d-differenzi fil-livelli ekonomiċi huma art għammiela għal tensjonijiet u vjolenzi, u l-valur ta’ tessut assoċjattiv li kapaċi jkun medjazzjoni bejn individwu u Stat. Huma jkomplu joffru lid-Duttrina soċjali kriterji importanti biex taqra d-dinamiċi tal-globalizzazzjoni u biex tippromovi ordni internazzjonali iżjed ġust u paċifiku.
Is-snin tal-Konċilju Vatikan II
33. Ma’ San Ġwanni XXIII tiftaħ tappa ġdida tal-Maġisteru soċjali, immarkata minn attenzjoni iktar espliċita għad-dimensjoni dinjija tal-kwistjonijiet soċjali u għal-lingwaġġ tad-drittijiet. Fil-Mater et magistra hu jippreżenta l-fidi Nisranija bħala dik li kapaċi żżomm flimkien sema u art, u jfakkar li l-Knisja, imqar jekk għandha bħala missjoni ewlenija t-tqaddis u x-xandir tal-ġid etern, b’daqshekk ma twarrabx għall-ġenb l-esiġenzi konkreti tal-ħajja ta’ kuljum tal-persuni, imma tinteressa ruħha f’kull ġid uman awtentiku.[xxvii] Ibda minn din il-viżjoni unitarja tal-uman, huwa jisħaq li l-ħajja soċjali tesiġi bilanċ bejn l-inizjattiva taċ-ċittadini u tal-gruppi, imsejħin biex jorganizzaw ruħhom u jikkollaboraw, u l-azzjoni tal-Istat, li għandu jikkordina u jwieżen bla ma jifga l-libertà u r-responsabbiltà tas-suġġetti; minn hawn toħroġ l-attenzjoni għar-rimunerazzjoni ġusta tax-xogħol, għall-parteċipazzjoni tal-ħaddiema u għad-differenzi dejjem jikbru bejn il-pajjiżi. Ftit tas-snin wara, bil-Pacem in terris, waqt li indirizza għall-ewwel darba mhux biss lill-fidili imma lill-bnedmin kollha ta’ rieda tajba, Ġwanni XXIII rabat b’mod organiku d-dinjità tal-persuna mal-għarfien tad-drittijiet u dmirijiet fundamentali u ppropona ordni tal-konvivenza – anki fuq livell internazzjonali – imsejjes fuq il-verità, il-ġustizzja, l-imħabba u l-libertà.[xxviii] Għal żmienna, immarkat minn kunflitti mifruxa u minn xejriet ġodda ta’ interdipendenza globali, jibqgħu partikularment sinifikattivi x-xefaq universali tal-appell tiegħu, ir-riferiment għad-drittijiet umani bħala grammatika maqsuma bejnietna lkoll, u l-konvinzjoni li l-paċi fit-tul titlob istituzzjonijiet u relazzjonijiet bejn il-popli mnebbħa mid-dinjità ta’ kull persuna.
34. Il-Konċilju Vatikan II kien tappa li mmarkat żvolta fil-mod kif il-Knisja tifhem lilha nfisha fid-dinja tal-lum. Fil-Kostituzzjoni pastorali Gaudium et spes hu tana x-xbieha ta’ Knisja li tersaq qrib tal-umanità, sħab mad-dinja, u impenjata biex tirrifletti mhux fuq skemi astratti, imma ibda mill-konkretezza tas-sitwazzjonijiet storiċi. It-test jaffronta l-kwistjonijiet il-kbar taż-żwieġ u tal-familja, tal-ħajja ekonomika u soċjali, tal-komunità politika, tal-gwerra u tal-paċi, u jagħfas fuq il-fatt li l-istrutturi ekonomiċi u istituzzjonali jkunu ġusti biss skont kemm jaqdu l-iżvilupp integrali tal-persuna u jiffavorixxu l-parteċipazzjoni responsabbli ta’ kulħadd.[xxix] L-importanza ta’ dan id-dokument konċiljari għad-Duttrina soċjali tal-Knisja tidher mhux biss mill-fatt li fetaħ perspettivi ta’ riflessjoni tematika, imma wkoll għax offra metodu ta’ dixxerniment li jistedinna naqraw it-trasformazzjonijiet storiċi b’ħarsa evanġelika u kompetenza umana. Dan l-istil juri li għall-Knisja d-djalogu mad-dinja mhuwiex xi għażla ta’ tattika, imma għamla konkreta tal-missjoni tagħha, għax il-Vanġelu, bħal ħmira, jista’ jibdel minn ġewwa l-istrutturi ta’ konvivenza u jiftaħ toroq ta’ umanità ikbar. F’dan ix-xefaq hemm anki d-Dikjarazzjoni Dignitatis humanæ, li fiha l-Konċilju jagħraf li l-libertà reliġjuża hija dritt fundamentali b’għeruqu fid-dinjità tal-persuna, li għandha tiġi ggarantita mill-ordinament ġuridiku biex ħadd ma jkollu jaġixxi kontra l-kuxjenza jew ma jitħalliex ifittex u jistqarr il-verità fil-privat jew fil-pubbliku.[xxx] Dan il-prinċipju, ta’ rilevanza kbira għal żmienna, ikompli joffri lid-Duttrina soċjali kriterji deċiżivi għall-ħarsien tal-persuna u għat-tiswir ta’ soċjetajiet pluralistiċi u paċifiċi.
35. Fil-Pontifikat ta’ San Pawlu VI joħroġ għarfien tal-paċi li ma tirriduċix ruħha għall-assenza tal-gwerra, imma tissawwar fil-mixja ta’ żvilupp uman integrali. Fil-Populorum progressio hu jfisser l-iżvilupp bħala passaġġ minn kundizzjonijiet ta’ ħajja inqas umani għal kundizzjonijiet iżjed umani u dan jifhmu bħala proċess li jolqot lil kull bniedem u lill-bniedem sħiħ,[xxxi] jiġifieri lil kull dimensjoni tal-persuna u kull poplu mingħajr esklużjonijiet. Fuq din il-bażi Pawlu VI jista’ jafferma li żvilupp maħsub b’dan il-mod hu fir-realtà “l-isem il-ġdid tal-paċi”,[xxxii] għax jimmira li jeqred l-għeruq tal-inġustizzja u tal-kunflitt u li jiftaħ spazji ta’ ħajja iżjed denja għal kulħadd. Anki t-twaqqif tal-Kummissjoni Pontifiċja Iustitia et Pax għandna naqrawh f’dan id-dawl, bħala tentattiv li jagħti għamla stabbli, fuq livell ekkleżjali u internazzjonali, lil din l-intuwizzjoni, biex iżomm imqajma l-kuxjenza fuq id-diskrepanza dejjem tikber bejn pajjiżi sinjuri u pajjiżi foqra u fuq il-ħtieġa ta’ politika li tippromovi kundizzjonijiet ta’ ħajja tabilħaqq iżjed umani għal kulħadd.
36. Bl-Octogesima adveniens, miktuba fl-okkażjoni tat-80 anniversarju mir-Rerum novarum, Pawlu VI jwassal din il-perspettiva fi ħdan is-soċjetà postindustrijali, immarkata minn trasformazzjonijiet urbani, faqar ġdid, bidliet tax-xogħol u tibdil kulturali mgħaġġel li jpoġġi f’riskju l-futur tal-persuni u tal-komunitajiet. Għal Pawlu VI l-Vanġelu, imqar jekk tħabbar, inkiteb u ngħex f’kuntest storiku-kulturali differenti ħafna minn tagħna, mhuwiex messaġġ “superat”, imma hu viżjoni tal-persuna umana, tar-relazzjonijiet, tal-awtorità u tal-ġid komuni li kapaċi jorjenta llum ukoll l-għażliet ekonomiċi, politiċi u kulturali.[xxxiii] Fi kliem ieħor, il-Vanġelu jibqa’ attwali għax iforni l-kriterji biex nagħrfu dak li jumanizza jew jiddiżumanizza, dak li jeħles jew jgħakkes, f’sitwazzjonijiet dejjem ġodda. Għad-Duttrina soċjali tal-Knisja, il-wirt l-aktar esiġenti ta’ Pawlu VI hu proprju dan: sakemm fid-dinja sa jibqa’ popli esklużi minn żvilupp xieraq tal-bniedem, il-komunità Nisranija ma tistax tikkuntenta ruħha li xxandar il-paċi b’mod astratt, imma trid tħalli li l-Vanġelu jiġġudika, ibda minn min jibqa’ mwarrab fil-ġenb, dawk l-istrutturi ekonomiċi u politiċi li, kif kellu jfakkarna Ġwanni Pawlu II, jistgħu jsiru “strutturi tad-dnub” fil-veru sens tal-kelma,[xxxiv] biex ebda persuna u ebda poplu ma jiġi ttrattat bħala sagrifikabbli fil-proċessi ta’ żvilupp.
37. Il-Maġisteru soċjali għani ta’ San Ġwanni Pawlu II nsibuh f’salib it-toroq bejn il-kriżi tas-sistemi ideoloġiċi l-kbar tas-seklu 20 u l-miġja tal-globalizzazzjoni ekonomika. Fl-Enċiklika Laborem exercens, miktuba 90 sena wara l-pubblikazzjoni tar-Rerum novarum, hu jiftaħ triq ġdida ta’ riflessjoni fuq ix-xogħol. Il-paga ġusta hawn hi ppreżentata bħala verifika konkreta tal-ekwità tas-sistema soċjo-ekonomika sħiħa, għax turi jekk il-ħaddiem huwiex ittrattat bħala persuna jew bħala sempliċiment il-prezz ta’ kemm tiswa l-produzzjoni.[xxxv] Ix-xogħol mhux meqjus biss bħala problema li trid tiġi indirizzata jew mezz għall-qligħ, imma bħala ġid fundamentali għall-persuna, prinċipju tal-attività ekonomika u muftieħ tal-kwistjoni soċjali kollha. Fih il-bniedem iqiegħed il-libertà tiegħu, il-kreattività tiegħu u l-ħila li jikkopera, waqt li jagħti sehmu għall-irfigħ kulturali u morali tas-soċjetà.[xxxvi] Fid-dawl ta’ dan, id-diversi xejriet ta’ prekarjetà, frammentazzjoni tal-mixjiet professjonali u awtomazzjoni ma jistgħux jiġu vvalutati biss f’termini ta’ effiċjenza, imma fid-dawl tad-dinjità tal-ħaddiem, tad-dritt għal ħlas xieraq u tal-possibbiltà effettiva ta’ parteċipazzojni fil-ħajja soċjali.
38. Fl-20 anniversarju mill-Populorum progressio, bl-Enċiklika Sollicitudo re socialis, Ġwanni Pawu II jerġa’ lura fuq il-pjaga tas-sottożvilupp u jagħraf il-falliment ta’ ħafna tentattivi li jagħmlu tajjeb għad-dewmien fil-progress ekonomiku ta’ popli foqra u li jsieħbu l-industrijalizzazzjoni tagħhom, hekk li rajna tippersisti u xi drabi titwessa’ l-qasma bejn Tramuntana u Nofsinhar tad-dinja.[xxxvii] Barra minn hekk, jikkundanna mekkaniżmi ekonomiċi, finanzjarji u kummerċjali li, imħaddma mill-pajjiżi l-aktar f’saħħithom, jiffavorixxu strutturalment l-interessi tagħhom u jifgaw l-ekonomiji iżjed dgħajfa, u jitlob li dawn jitqiegħdu wkoll għal ġudizzju etiku serju, u mhux biss wieħed tekniku.[xxxviii] F’dan il-kuntest, is-solidarjetà nifhmuha bħala korresponsabbiltà konkreta bejn persuni, popli u nazzjonijiet, għamla ta’ ħbiberija soċjali jew karità politika orjentata lejn iċ-“ċiviltà tal-imħabba” mitluba minn Pawlu VI.[xxxix]
39. Fiċ-ċentinarju tar-Rerum novarum, l-Enċiklika Centesimus annus toffri fl-aħħar nett dixxerniment fuq it-tiġrif tas-sistema Sovjetika u fuq l-affermazzjoni tad-demokrazija u tal-ekonomija tas-suq. San Ġwanni Pawlu II jerġa’ jniedi l-messaġġ ta’ Piju XII li fil-fehma tiegħu l-Knisja tista’ tapprezza d-demokrazija skont kemm din tiggarantixxi l-parteċipazzjoni effettiva taċ-ċittadini, tħalli lil min jagħżel u jissostitwixxi paċifikament il-mexxejja, u ma tħallix li l-poter jiġi monopolizzat minn gruppi elitisti ristretti mmexxija minn interessi partikulari jew ideoloġiċi.[xl] Bl-istess mod huwa jagħraf il-potenzjal pożittiv tas-suq u tal-inizjattiva privata biss jekk dawn jibqgħu subordinati għal-liġi morali u orjentati mill-prinċipju tas-solidarjetà, mingħajr ma jissagrifikaw lil min hu l-iżjed dgħajjef għal-loġika tal-profitt.[xli] Għad-Duttrina soċjali tal-Knisja jibqa’ għalhekk wirt partikularment attwali: l-affermazzjoni tar-rabta bejn dinjità u xogħol, is-solidarjetà bejn il-popli u l-valutazzjoni kritika ta’ demokrazija u ekonomija tas-suq tibqa’ toffri kriterji biex wieħed jiġġudika x-xejriet ġodda ta’ sfruttament, ta’ esklużjoni u ta’ kriżi tar-rappreżentanza politika.
40. Il-Papa Benedittu XVI, fl-Enċiklika soċjali tiegħu Caritas in veritate, ried jerġa’ jaqbad u jinżel fil-fond tal-kunċett ta’ żvilupp ippreżentat fil-Populorum progressio, u jaqrah mill-ġdid fix-xefaq tal-globalizzazzjoni. Ifakkar li dan l-iżvilupp għandu jittraduċi ruħu fi “tkabbir reali, li jitwessa’ biex iħaddan lil kulħadd u sostenibbli b’mod konkret”,[xlii] jiġifieri fi progress ekonomiku tabilħaqq inklużiv u li jirrispetta l-limiti tal-ħolqien. Imma hu jixhed kif fil-pajjiżi għonja qed jissawru kategoriji ġodda ta’ foqra u jitkattru xejriet ta’ esklużjoni li ma konniex rajna bħalhom qabel, waqt li fir-reġjuni l-iżjed foqra gruppi żgħar jgħixu f’benessri konsumistiku li jgħix dahar ma’ dahar ma’ sitwazzjonijiet ta’ miżerja diżumanizzanti.[xliii] Josserva wkoll li s-sistema ekonomika-finanzjarja globali ġdida, immarkata minn ċaqliq kbir tal-kapital u tal-mezzi ta’ produzzjoni, tat dimensjoni ġdida lill-poter politiku tal-Istati u l-kapaċità tagħhom li jorjentaw il-proċessi ekonomiċi.[xliv] Għalhekk jisħaq mill-ġdid li l-attività ekonomika ma tistax tippretendi li ssolvi l-problemi soċjali sempliċiment billi twessa’ l-loġika tas-suq, imma għandha tkun ordnata lejn il-ġid komuni, li tiegħu l-komunità politika ġġorr responsabbiltà proprja u insostitwibbli.[xlv]
41. Fil-qalba ta’ dan il-qari mill-ġdid tat-test Benedittu XVI jqiegħed l-imħabba, u jafferma li “hi t-triq ewlenija tad-duttrina soċjali tal-Knisja”,[xlvi] bil-kundizzjoni li tkun dejjem magħquda mal-verità; u jinnota bi preokkupazzjoni li proprju fl-oqsma soċjali, ġuridiċi, politiċi u ekonomiċi hemm it-tendenza li tiġi meqjusa moralment irrilevanti. L-element ġdid tal-kontribut tiegħu qiegħed f’li juri li żvilupp, ġustizzja, istituzzjoni u suq ma humiex realtajiet newtrali, imma postijiet fejn l-imħabba fil-verità għandha tieħu għamla storika. Għar-realtà tal-lum, immarkata minn nuqqas dejjem jikber ta’ ugwaljanza, pressjoni tas-swieq finanzjarji, kriżijiet ambjentali u sfiduċja fil-politika, dan it-tagħlim jibqa’ attwali għax jitlobna niġġudikaw kull mudell ta’ żvilupp skont il-kapaċità tiegħu li jkun inklużiv u sostenibbli, li jsawwar mill-ġdid ir-relazzjoni bejn ekonomija u politika madwar il-ġid komuni, u li jagħraf li l-imħabba għandha rwol kritiku u ġenerattiv fil-ħajja pubblika.
42. Il-Maġisteru soċjali tal-Papa Franġisku jiżviluppa fil-linja tal-Gaudium et spes, li tistedinna nħarsu lejn l-istorja billi nibdew mill-ġrieħi u mit-tamiet tal-persuni u nqegħduhom fi djalogu mal-Vanġelu. Dan l-orjentament joħroġ b’ċarezza partikulari fl-Evangelii gaudium, fejn insibu affermat li t-tħabbira Nisranija għandha dimensjoni soċjali intrinsika u ssejjaħ għal Knisja li jkollha l-ħila tisma’ l-karba tal-foqra, tal-migranti u tal-vittmi tax-xejriet ġodda ta’ jasar. F’din il-perspettiva, għandna wkoll l-insistenza ta’ Franġisku fuq Knisja sinodali, Knisja li “timxi flimkien”, li tfittex li taqra s-sinjali taż-żminijiet fid-dawl tal-Vanġelu u tħalli jevanġelizzawha lill-foqra li magħhom taqsam l-istorja.[xlvii]
43. Fil-Laudato si’ Franġisku joffri l-ewwel elaborazzjoni sistematika kbira tal-kriżi ambjentali f’Enċiklika soċjali, u juri li din mhix kwistjoni settorjali, imma l-aspett ekoloġiku tal-kriżi soċjo-ekonomika kontemporanja. Il-proposta tiegħu ta’ ekoloġija integrali żżomm flimkien l-għożża tad-Dar komuni tagħna u l-għażla preferenzjali tal-foqra, u jafferma b’qawwa li “l-karba tal-art u l-karba tal-foqra”[xlviii] ma jistgħux jinfirdu minn xulxin. F’dan id-dawl, terġa’ tingħata importanza ewlenija lid-destinazzjoni universali tal-ġid, il-kritika lil mudell teknokratiku li jippretendi li jista’ jirriduċi kollox għal oġġett tal-ħakma, id-difiża tax-xogħol tal-bniedem mhedded mil-loġika tal-iskart, l-esiġenza ta’ ġustizzja bejn il-ġenerazzjonijiet, u s-sejħa għal djalogu veru bejn politika u ekonomija, biex l-ebda waħda mit-tnejn ma tingħalaq fl-awtoreferenzjalità tagħha.
44. Quddiem it-tmermir tat-tessut soċjali, il-“gwerra dinjija miġġielda f’biċċiet”, il-globalizzazzjoni individwalista u l-konsegwenzi tal-pandemija fuq ir-rabtiet komunitarji, Franġisku jniedi mill-ġdid fil-Fratelli tutti l-ħolma ta’ umanità li tagħraf tagħżel il-ħbiberija soċjali u l-fraternità universali. Jipproponi l-kultura tal-laqgħa, “politika aħjar” li jkollha l-ħila tfittex il-ġid komuni, toroq ta’ rikonċiljazzjoni u dinja li tiżgura “art, dar u xogħol għal kulħadd”.[xlix] Fl-aħħar nett, bid-Dilexit nos, juri li dawn l-impenji soċjali kbar ma jistgħux jinfirdu mir-relazzjoni personali ma’ Kristu: lura għall-Kelma ta’ Alla, ifakkar li t-tweġiba l-aktar vera għall-imħabba tal-Qalb ta’ Ġesù hija l-imħabba konkreta għall-aħwa u jafferma li “ma hemmx ġest ikbar li nistgħu noffrulu biex inwieġbu għall-imħabba bl-imħabba”.[l]
Naqraw l-istorja fid-dawl tal-fidi
45. Meta nħarsu lejn il-ġabra sħiħa ta’ din il-mixja, nifhmu kif id-Duttrina soċjali tal-Knisja mhijiex il-frott ta’ proġett elaborat maħdum ma’ mejda, imma l-frott ta’ nsiġ bis-sabar, li fih kull Papa – flimkien mal-Konċilju Vatikan II – offra kontribut oriġinali fid-dawl tal-“ħwejjeġ ġodda” ta’ żmienu. Kull wieħed fehem id-diversi aspetti tal-epoka tiegħu u qara bl-għajnejn tal-Vanġelu l-bidliet storiċi, u hekk ħareġ id-diversi aspetti ta’ wirt waħdieni: id-dinjità tal-persuna, il-valur tax-xogħol, id-destinazzjoni universali tal-ġid, is-solidarjetà u s-sussidjarjetà, l-għożża tal-ħolqien, iċ-ċentralità tal-paċi u tal-fraternità. Minn dan joħroġ żvilupp armoniku, imma mhux dejjem lineari, immarkat minn aċċenti differenti, minn approfondimenti progressivi u, xi drabi, minn bidliet fil-perspettiva li ma joħolqux qtugħ minn dak li ġie qabel, imma jimmaturaw l-implikazzjonijiet tiegħu. Jekk illum nistgħu nitkellmu fuq corpus ta’ prinċipji u kriterji komuni bejnietna, dan għaliex dan il-mod kif naqraw l-istorja fid-dawl tal-fidi qatt ma qata’ u għaraf iħalli jipprovokawh il-mistoqsijiet ta’ kull ġenerazzjoni. Huwa lejn din il-qalba li twieżen kollox – il-prinċipji kbar tad-Duttrina soċjali li jorjentaw id-dixxerniment ta’ min jemmen fil-ħajja personali u pubblika – li issa nixtieq indawwar l-attenzjoni, biex nagħrfu aħjar il-koerenza interna u l-qawwa ġenerattiva li għandha għal żmienna.
IT-TIENI KAPITLU
FUNDAMENTI U PRINĊIPJI TAD-DUTTRINA SOĊJALI TAL-KNISJA
46. Id-Duttrina soċjali tal-Knisja hija realtà ħajja, fi djalogu mal-istorja, il-kulturi u x-xjenzi, u fl-istess waqt tħares qalba ta’ veritajiet li qatt ma jgħaddi ż-żmien minn fuqhom. Għalhekk tista’ titqies għamla ta’ għerf li kapaċi jorjenta llum ukoll il-ħajja personali u soċjali ta’ kull min jemmen. F’dan it-tieni kapitlu nixtieq nieqaf fuq xi fundamenti u prinċipji tad-Duttrina soċjali li jgħinuna naqraw il-“ħwejjeġ ġodda” ta’ żmienna, fid-dawl tad-dinjità fundamentali tal-bniedem. Inħoss li llum, biex inħarsu l-persuna umana fiż-żmien tal-intelliġenza artifiċjali, jeħtieġ nerġgħu lura u nirriflettu fuq il-ġid komuni, fuq id-destinazzjoni universali tal-ġid, fuq is-sussidjarjetà, fuq is-solidarjetà u fuq il-ġustizzja soċjali. Jiena konvint li r-relazzjoni armonjuża bejn dawn il-prinċipji titlob li huma jitqiesu ħaġa waħda flimkien, sabiex joħroġ b’mod ċar kif huma jsejħu u jdawlu lil xulxin.
47. Qed nipproponi dawn ir-riflessjonijiet, għax nixtieq qabelxejn ngħin lill-fidili lajċi u lill-bnedmin kollha ta’ rieda tajba jiskopru mill-ġdid id-dmir tagħhom li fil-ħajja ta’ kuljum, fir-relazzjonijiet fil-familji, fix-xogħol u fil-parteċipazzjoni soċjali, iġorru magħhom il-prinċipji li sejjer infakkar, u jħallu tmexxihom il-fehma li jinkarnaw l-imħabba ta’ Alla fin-nisġa konkreta tal-istorja. Fl-istess ħin, nixtieq ninkuraġġixxi lill-akkademji u l-universitajiet biex jerġgħu jħeġġu dawn il-prinċipji, u jirriflettu mill-ġdid dwarhom b’mod li jaqbel mal-ħajja tal-lum u li jkun effikaċi biex nistgħu naffrontaw ir-rivoluzzjoni diġitali. B’dan il-mod, it-tiftix teoloġiku u filosofiku jkun jista’ japprofondixxi u jwieżen il-mixja pastorali tal-Knisja, u jikkontribwixxi b’risq id-dmir tal-Maġisteru li jdawwal il-kuxjenza ta’ min jemmen u jorjenta l-impenn tagħhom biex jagħmlu iktar ġusta u fraterna l-ħajja tas-soċjetajiet tagħna.
Il-fundamenti tad-Duttrina soċjali
Il-bniedem xbieha ta’ Alla Trinità
48. Id-Duttrina soċjali tal-Knisja teħodna lejn l-istess qalba tal-fidi tagħna: il-misteru ta’ Alla ħaj, rivelat f’Ġesù Kristu bħala komunjoni ta’ Persuni, Missier, Iben u Spirtu s-Santu, imħabba f’relazzjoni, li tingħata reċiprokament u tikkomunika ruħha lid-dinja.[li] Kif ifakkarna l-Konċilju, il-bniedem hu msejjaħ għall-komunjoni ma’ Alla u “ma jistax isib sewwa lilu nnifsu ħlief billi sinċerament jagħmel don tiegħu nnifsu”:[lii] l-aktar vokazzjoni profonda tiegħu hi li jidħol fil-moviment Trinitarju tal-imħabba rċevuta u maqsuma.
49. Jekk il-misteru ta’ Alla-Mħabba huwa l-għajn tad-Duttrina soċjali, il-wiċċ l-aktar konkret tiegħu nikkontemplawh f’Ġesù Kristu, il-Verb inkarnat. Meta jsir bniedem, l-Iben ta’ Alla jidħol fl-istorja tagħna u fil-ġisem tagħna, u jġorr miegħu l-imħabba li torbtu mal-Missier u mal-Ispirtu s-Santu. Fih “il-misteru tal-bniedem jiddawwal”,[liii] biex l-umanità tiegħu tkun ħielsa għalkollox, miftuħa għall-oħrajn, kapaċi tibni relazzjonijiet solidali u sbieħ, mogħtija għad-don totali tagħha nfisha. Min jemmen fih jidħol fl-opra kbira ta’ tiġdid imnedija mill-misteru tal-passjoni, il-mewt u l-qawmien, u jikkopera fil-bini tas-Saltna ta’ Alla, waqt li jitgħallem jilqa’ lil kull bniedem bħala oħtu u ħuh, ulied l-istess Missier. Hekk, kemm it-tħabbira u kemm l-esperjenza Nisranija, immexxija mill-azzjoni tal-Ispirtu s-Santu, ifittxu li jnisslu fid-dinja konsegwenzi soċjali.[liv]
50. Fil-qalba tal-viżjoni Nisranija tal-bniedem hemm l-affermazzjoni l-kbira li r-raġel u l-mara huma maħluqa fuq is-sura u x-xbieha ta’ Alla Trinità (ara Ġen 1:26-27). Maħluqa biex tidħol f’relazzjoni, kull persuna hi maħsuba u mixtieqa minn Alla biex tidħol fi storja ta’ komunjoni miegħu, mal-oħrajn u mal-ħolqien. Id-dinjità tagħha ma tiddependix minn kemm tippossedi, mill-ġid li għandha jew mir-rwol li twettaq, mill-għażliet tajba jew żbaljati li tagħmel, imma hija don li jinsab hemm qabilha u jgħaddiha, imqiegħed minn Alla bħala espressjoni tal-imħabba tiegħu li qatt ma tonqos. Għalhekk, il-bniedem jibqa’ dejjem “it-triq tal-Knisja”[lv] u l-qalba ta’ kull mixja awtentika ta’ żvilupp sħiħ tal-umanità.[lvi]
Id-dinjità ugwali tal-bnedmin kollha
51. San Ġwanni Pawlu II afferma li “l-għarfien l-aktar għoli tad-dinjità tal-persuna umana u li ma hemmx oħra bħalha, u tar-rispett li jixraq lill-kuxjenza fil-mixi tagħha, juri sewwa dak li nkiseb miċ-ċiviltà ta’ żmienna”.[lvii] Din l-affermazzjoni tidħol fil-mogħdija diġà mfassla mill-Konċilju Vatikan II, fejn kiber l-għarfien tad-dinjità l-aktar għolja ta’ kull persuna, tal-valur tagħha ogħla minn ta’ kull ħaġa oħra, u tad-drittijiet u d-dmirijiet universali u invjolabbli tagħha.[lviii] Tajjeb li noqogħdu attenti biex dan l-għarfien li kiber dwar id-dinjità umana ma jittebbax mill-pressjoni ta’ ideoloġiji ġodda jew ta’ interessi partikulari b’saħħithom ħafna fid-dinja tal-lum. Fost dawn l-ideoloġiji nara partikularment perikoluża dik li tagħti x’wieħed jifhem li kull persuna għandha tiggwadanja għaliha jew tiġġustifika l-valur tagħha, sal-punt li tagħti preġju ikbar lil dawk li huma iżjed effiċjenti jew kapaċi jagħmlu aktar. F’perspettiva bħal din, il-persuna tispiċċa tiġi maqsuma fi tnejn biex tista’ tikseb riżultati, tispiċċa riżorsa biex tiġi użata u sfruttata, u ma tibqax tiġi rikonoxxuta bħala fini fih innifsu, li qatt ma għandu jiġi strumentalizzat. Imma l-valur tal-persuna ma jiddependix minn dak li twettaq jew tipproduċi, u jeżistu drittijiet li huma ta’ kulħadd sempliċiment għax kulħadd hu persuna. L-ebda poter uman ma jista’ leġittimament jiċħadhom jew jillimitahom kif jogħġbu.[lix]
52. Meta nitkellmu fuq dinjità, din il-kelma ma nkunux nużawha dejjem bl-istess mod: xi drabi nkunu nirriferu għad-dinjità morali, jiġifieri għall-mod kif persuna torjenta l-għażliet tagħha u l-aġir tagħha; drabi oħra jkollna f’moħħna d-dinjità soċjali, jiġifieri l-kundizzjonijiet ta’ ħajja tal-persuna u r-rispett konkret li tirrikonoxxilha s-soċjetà; f’każi oħra, terġa’, inkunu nifhmu d-dinjità eżistenzjali, jiġifieri l-mod kif persuna tifhem il-valur tagħha nfisha u ta’ ħajjitha. Dawn id-dimensjonijiet tad-dinjità jistgħu jikbru jew jiċkienu. Imma barra dawn it-tifsiriet, hemm livell iżjed profond, l-aktar wieħed importanti, li jikkonsisti fid-dinjità ontoloġika. Hija d-dinjità li għandu kull bniedem sempliċiment għax hu jeżisti, għax ġie mixtieq, maħluq u maħbub minn Alla:[lx] l-ebda dnub, l-ebda falliment, l-ebda umiljazzjoni, l-ebda esklużjoni ma tista’ tnaqqas mill-valur profond ta’ ħajja umana li hu ried u sejjaħ fl-eżistenza.[lxi]
53. Għalhekk, id-dinjità fundamentali ta’ kull persuna mhix ħaġa li tiksibha jew timmeritaha, lanqas għandha bżonn li tintwera. Id-Dikjarazzjoni riċenti Dignitas infinita offriet sinteżi tal-konvinzjonijiet tal-Knisja fuq din it-tema: “Dinjità bla qies, essenzjalment imsejsa fuq l-istess essri tiegħu, għandu kull bniedem, lil hemm minn kull ċirkustanza u f’kull stat jew qagħda li jsib ruħu fiha”,[lxii] jiġifieri dejjem u b’mod inevitabbli. Din id-dinjità ta’ kull bniedem tista’ tissejjaħ bla qies, kif għamel San Ġwanni Pawlu II,[lxiii] għal żewġ raġunijiet: għax bla qies hi l-imħabba ta’ Alla li jsejjaħlu għall-ħbiberija miegħu, u għax hi assolutament inkundizzjonata, fis-sens li, imqar jekk wieħed jibqa’ jfittex għal dejjem, qatt mhu ħa jsib xejn li jista’ jħassarha jew jiċħadha.
Il-valur l-aktar għoli tad-drittijiet umani
54. Il-Knisja tagħraf bi gratitudni li “l-moviment lejn l-identifikazzjoni u l-proklamazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem hu wieħed mill-aktar sforzi tajbin biex inwieġbu b’mod effikaċi għall-esiġenzi fundamentali tad-dinjità umana”.[lxiv] U, kif afferma Ġwanni Pawlu II, id-Dikjarazzjoni Universali tad-Drittijiet tal-Bniedem, imxandra mill-Ġnus Magħquda fl-10 ta’ Diċembru 1948, għadha sa żmienna waħda mill-ogħla espressjonijiet tal-kuxjenza umana.[lxv] Hija “pass tassew determinanti fit-triq tal-progress morali tal-umanità”.[lxvi] Għalhekk, fil-perspettiva Nisranija, id-drittijiet umani ma humiex xi żieda esterna għall-persuna, imma traduzzjoni storika tad-dinjità intrinsika tiegħu, li l-komunità internazzjonali hi msejħa tħares u tippromovi.
55. Id-drittijiet umani huma invjolabbli, għax “huma tal-persuna umana u tad-dinjità tagħha”.[lxvii] B’konsegwenza ta’ dan, huma universali u inaljenabbli.[lxviii] Proprju għax imsejsa fuq id-dinjità komuni ta’ kull bniedem, huma jġibu magħhom konsegwenzi prattiċi u effetti ġuridiċi, għax “ma jkun jiswa xejn li nipproklamaw id-drittijiet umani jekk fl-istess waqt ma nqiegħdux fil-prattika dak kollu meħtieġ biex niggarantixxu d-dover li jiġu rispettati, min-naħa ta’ kulħadd, kullimkien u għal kulħadd”.[lxix] Fost dawn, l-ewwel dritt uman huwa d-dritt għall-ħajja, mit-tnissil sal-għeluq naturali tagħha,[lxx] li mingħajru impossibbli nħaddmu kull dritt ieħor. Meta dan id-dritt fundamentali jiġi miċħud, kif iseħħ fl-abort ipprovokat, fil-qtil tal-innoċenti u fl-ewtanasja, insibu ruħna quddiem għażliet li l-Knisja tiġġudikahom gravament illeċiti.[lxxi]
56. Meta nħarsu lejn żmienna, ma nistgħux ninjoraw il-fatt li l-ħarsien tad-drittijiet umani huwa llum espost għal żewġ riskji partikularment gravi. L-ewwel wieħed hu dak ta’ dikjarazzjonijiet purament formali tagħhom, meta dawn, flimkien mal-progress teknoloġiku, jibqgħu javvanzaw b’mod mistur jew evidenti vjolazzjonijiet tad-dinjità umana. It-tieni, li fir-realtà qiegħed fl-għeruq tal-ewwel, hu dak li ma nibqgħux nagħrfu l-fundament tal-universalità tagħhom, għax tajna daharna lit-“tiftixa tal-pedamenti l-iżjed sodi li jinsabu fil-bażi tal-għażliet u l-liġijiet tagħna”.[lxxii] Il-Papa Franġisku stedinna ma nissottovalutawx din l-aħħar problema. Fakkarna li meta r-raġuni tistaqsi serjament fuq in-natura umana, tkun kapaċi tiskopri valuri li jgħoddu għal kulħadd, għax ħierġa minnha. Jekk din il-ħidma ta’ tiftix tiġi mwarrba, jista’ jiġri li drittijiet li llum kulħadd jaqbel li ma għandhomx jintmessu, fil-futur, jispiċċaw biex jiġu mqiegħda fid-dubju jew miċħuda minn min ikollu l-poter f’idejh, forsi wara li jkun kiseb kunsens biss apparenti min-naħa ta’ popolazzjonijiet imbeżżgħa jew immanipulati.[lxxiii]
57. Flimkien ma’ għarfien ikbar tal-valur ta’ kull persuna umana u tad-drittijiet tagħha, kiber anki l-għarfien tad-drittijiet tal-minoranzi. Madankollu, baqa’ triq twila x’nimxu biex, fid-dinja kollha, ikunu tassew iggarantiti b’mod ugwali d-drittijiet ta’ parti kbira, jiġifieri tan-nisa. Huwa fatt li “doppjament foqra huma n-nisa li qed ibatu minn sitwazzjoni ta’ esklużjoni, trattament ħażin jew vjolenza, għax spiss isibu ruħhom fi ftit li xejn possibbiltajiet biex jiddefendu l-jeddijiet tagħhom”.[lxxiv] Allura mhux biżżejjed naffermaw bil-kliem li rġiel u nisa għandhom l-istess dinjità u l-istess drittijiet; hemm bżonn li dan ikun tradott f’għażliet konkreti, fil-liġijiet, fl-aċċess għax-xogħol, fit-tagħlim, fir-responsabbiltajiet soċjali u politiċi, fil-mod li bih is-soċjetà tisma’ u tivvalorizza l-kontribut tan-nisa. Sakemm tibqa’ din id-diskrepanza, ma nistgħux ngħidu li s-soċjetà tirrikonoxxi tassew, għalkollox, li n-nisa għandhom l-istess dinjità tal-irġiel.
58. Dak li jiswa huwa l-persuni konkreti, kull wieħed u waħda minnhom u l-familji tagħhom. Il-movimenti soċjali, il-proklamazzjonijiet politiċi kbar favur il-poplu u l-ideoloġiji komunitarji ma jiswew għal xejn jekk ma jaslux li jorjentaw għall-promozzjoni tal-persuni – irġiel u nisa – bid-drittijiet inaljenabbli tagħhom. Bl-istess mod, mhux biżżejjed neżaltaw il-libertà individwali jew l-inizjattiva privata, jekk imbagħad naċċettaw li għadd kbir ta’ persuni jkomplu jgħixu mingħajr xogħol dinjituż, mingħajr protezzjoni, mingħajr aċċess għall-ġid fundamentali.
Il-prinċipji tad-Duttrina soċjali
Il-prinċipju tal-ġid komuni
59. Li nagħrfu li kull mara u raġel iġorru fihom dinjità inaljenabbli u drittijiet li ebda poter uman ma jista’ jeqred jew jikkanċella jitlob minna li nagħġnu l-mod li bih ngħixu flimkien, l-għażliet ekonomiċi u politiċi tagħna, il-wiċċ konkret tal-bliet tagħna. Minn hawn joħroġ l-ewwel prinċipju kbir tad-Duttrina soċjali li nixtieq infakkar: il-ġid komuni. Nistgħu nfissruh bħala l-għamla soċjali tad-dinjità li kulħadd għandu. Meta Benedittu XVI rrifera għall-valuri mhux negozjabbli li l-Knisja għandha dejjem tiddefendi, inkluda fosthom “it-titjib tal-ġid komuni”.[lxxv] Fil-fatt, għan-Nisrani, li joħroġ mid-dinja ċkejkna tal-interessi tiegħu u jħabrek, fil-limiti tal-possibbiltajiet tiegħu, għall-ġid komuni hu valur mhux negozjabbli, kif inhi l-promozzjoni tal-ħajja.
60. Il-Konċilju Vatikan II afferma li l-ġid komuni jikkonsisti fil-“ġabra ta’ dawk il-kundizzjonijiet tal-ħajja soċjali li jippermettu kemm lill-għaqdiet kemm lill-membri wieħed wieħed li jiksbu l-perfezzjoni tagħhom aktar sħiħa u aktar malajr”.[lxxvi] Din id-defenizzjoni toffrilna l-ewwel orjentament prezzjuż, biex il-ġid komuni ma nħalluhx jirriduċi ruħu għal sempliċi lista ta’ kundizzjonijiet jew ta’ istituzzjonijiet. Mhuwiex il-ġabra tal-vantaġġi ta’ kull individwu, lanqas il-punt fejn jiltaqgħu l-interessi partikulari ta’ kull wieħed u waħda; huwa ġid ikbar, li hu ta’ kulħadd, u li flimkien biss nistgħu nibnuh, inkabbruh u nħarsuh. Nistgħu ngħidu li l-imġiba soċjali tilħaq il-milja tagħha meta timxi lejn dan il-ġid maqsum bejnietna, l-istess kif l-imġiba morali tal-persuna ssib il-milja tagħha fl-għażla ta’ dak li hu tassew tajjeb.[lxxvii]
61. F’dan is-sens nistgħu naffermaw li “l-kollox hu wisq iktar mill-parti”[lxxviii] u li proprju għalhekk “is-sempliċi ġabra tal-interessi individwali m’għandhiex il-ħila li toħloq dinja aħjar għall-bnedmin kollha”.[lxxix] Hija illużjoni li naħsbu li biżżejjed infittxu l-progress tagħna biex nikkontribwixxu għall-ġid ta’ kulħadd, mingħajr ma jkollna realment għax ninkwetaw għall-oħrajn. Din il-viżjoni tinjora l-valur prorpju u speċifiku tal-ġid komuni: dan hu frott tal-“interdipendenza”[lxxx] li tipprovoka xibka ta’ ġid soċjali li jixtered u jħalli effetti fuq il-persuni. Il-ġid komuni hu plus, riżultat tal-interazzjoni u tal-influwenza reċiproka li torbot diversi azzjonijiet, inizjattivi, sforzi u deċiżjonijiet flimkien. Li kellna ngħoddu sempliċiment il-ġid individwali, ma nkunux nistgħu nispjegaw l-eżistenza ta’ dan il-plus li jissuperahom u fl-istess waqt bih jistagħnew.
62. Huwa t-tiftix tal-ġid komuni li jagħti l-ħajja lil poplu, mifhum mhux bħala s-sempliċi ġabra ta’ individwi, imma bħala realtà ħajja fejn il-persuni jitgħallmu jagħrfu li huma marbuta ma’ xulxin u korresponsabbli għar-res publica. F’dan is-sens, kull persuna tagħti sehemha biex tinbni l-poplu tagħha b’“ħidma iebsa li tieħu fit-tul u li titlob minna li nintegraw ruħna u nitgħallmu nagħmlu hekk sabiex nistgħu nibnu kultura tal-laqgħa f’armonija ta’ bosta xejriet”.[lxxxi] Li naħdmu flimkien biex infittxu l-ġid ta’ kulħadd ifisser li jkollna proġett maqsum bejnietna. Huwa ċar li bejn id-diversi persuni hemm ħafna differenzi ideoloġiċi u prattiċi, hemm interessi differenti u kuntrasti frekwenti, imma dan ma jfissirx li hija impossibbli mixja ta’ djalogu biex naslu għal bażi ta’ kunsens li permezz tagħha nistgħu nibnu proġett għal kulħadd u nimxu flimkien.
63. Huwa xogħol l-Istat li jiggarantixxi koeżjoni, għaqda u organizzazzjoni tajba tas-soċjetà ċivili, biex hekk il-ġid komuni jista’ tassew jiġi mfittex bis-sehem ta’ kulħadd. Fil-konkret, dan ifisser li s-setgħa pubblika għandha d-dmir delikat li “tarmonizza bil-ġustizzja”[lxxxii] d-diversi interessi involuti, waqt li tfittex bilanċ bejn il-ġid partikulari u l-ġid ta’ flimkien, mingħajr ma tħalli jaqgħu lura lil dawk l-aktar dgħajfa. Meta l-politika tirrifjuta viżjoni fuq perjodu twil u tirriduċi ruħha għal kalkoli għal żmien qasir jew għal polarizzazzjonijiet sterili, id-diskorsi fuq il-ġid komuni jitilfu l-kredibbiltà tagħhom, u fl-istess waqt jikbru n-nuqqas ta’ ugwaljanza u qsim soċjali.
64. Dan jgħodd ukoll għall-politika internazzjonali. Waqt li d-distanzi bejn il-popli qed jikbru, qed tidħol loġika ta’ kuntrasti u ta’ aggressività, u l-mixja iebsa lejn dinja iktar magħquda u fraterna qed iġġarrab daqqiet ta’ ħarta ġodda u ta’ swied il-qalb. F’dan il-qafas, li wieħed jitkellem dwar mixja flimkien lejn żvilupp aktar ġust għall-familja kollha tal-bnedmin “jinstema’ qisu kien xi ġennata”.[lxxxiii] Imma ma nistgħux nitilfu t-tama. Nistieden lil kulħadd jaħseb f’għamliet ta’ koperazzjoni u ta’ istituzzjonijiet internazzjonali iżjed effikaċi, li kapaċi jħarsu l-ġid komuni globali mingħajr ma jħassru mill-pluralità leġittima tal-popli u tal-Istati. Fil-fatt, il-promozzjoni tal-ġid komuni qatt ma tista’ tiġi mifruda mir-rispett tal-jedd li għandhom il-popli illi jeżistu, iħarsu l-identità tagħhom u jikkontribwixxu bl-oriġinalità tagħhom b’risq il-familja tal-ġnus.[lxxxiv] Kull tentattiv jew proġett biex jiġi eliminat jew sottomess xi nazzjon hu gravament immorali u allura inaċċettabbli.
Il-prinċipju tad-destinazzjoni universali tal-ġid
65. “Fost il-bosta implikazzjonijiet tal-ġid komuni, jikseb minnufih importanza l-prinċipju tad-destinazzjoni universali tal-ġid”.[lxxxv] Dan il-prinċipju jfakkarna qabelxejn li l-ġid tal-art – il-ħamrija, l-ilma, l-arja, ir-riżorsi naturali – hu mogħti minn Alla lill-familja kollha tal-bnedmin biex tkun ta’ sostenn għall-ħajja ta’ kulħadd, illum u fil-ġenerazzjonijiet li ġejjin, u li kull persuna għandha dritt oriġinarju għall-użu ta’ dan il-ġid. San Ġwanni Pawlu II fakkarna li “Alla ta l-art lill-familji kollha tal-bnedmin, għall-għajxien tagħhom ilkoll mingħajr ma ħalla ’l ħadd barra jew ipprefera lil xi ħadd”.[lxxxvi] B’konsegwenza ta’ dan, “mhuwiex skont il-pjan ta’ Alla li dan id-don nużawh b’mod li l-ġid tiegħu jkun biss għall-vantaġġ tal-ftit”.[lxxxvii] Illum aħna msejħin nirrikonoxxu li din id-destinazzjoni universali ma tmissx biss il-ġid materjali, imma anki l-ġid immaterjali u kulturali.
66. Jeżisti dritt għall-proprjetà privata li għandu t-tifsira u l-funzjoni tiegħu, imma dejjem subordinat għad-destinazzjoni universali tal-ġid. Skont Ġwanni Pawlu II, din is-subordinazzjoni hi r-regola tad-deheb tal-imġiba soċjali u l-“ewwel prinċipju tal-ordinament etiku-soċjali kollu”.[lxxxviii] It-tradizzjoni tal-Knisja rat fil-proprjetà mezz kif inħarsu u namministraw il-ġid b’mod li jista’ jservi aħjar lill-ġid komuni. Billi “t-tradizzjoni Nisranija qatt ma għarfet bħala assolut jew li ma jistax jintmess id-dritt tal-proprjetà privata”,[lxxxix] il-funzjoni soċjali tagħha ma għandhiex titqies bħala sempliċi opinjoni teoloġika, imma duttrina ċerta tal-Knisja, diġà preżenti fl-Iskrittura Mqaddsa u fil-Missirijiet. Għalhekk, il-Papa Franġisku fakkar li s-solidarjetà, meta tingħax b’mod profond, tfisser ukoll “li nagħtu lura lill-fqir dak li hu tiegħu”.[xc]
67. Illum, fost il-ġid li hu universalment iddestinat għal kulħadd, irridu ninkludu wkoll l-għamliet ġodda ta’ proprjetà: privattivi [patents], algoritmi, pjattaformi diġitali, infrastrutturi teknoloġiċi, ‘data’. F’kuntest fejn il-ġid tan-nazzjonijiet qed jiddependi dejjem iżjed minn għarfien u teknoloġiji, meta dan il-ġid jibqa’ kkonċentrat f’idejn il-ftit, mingħajr xejriet adegwati ta’ qsim ma’ oħrajn u ta’ aċċess minn kulħadd, jinħoloq żbilanċ ġdid li jfixkel id-destinazzjoni universali tal-ġid u jkabbar id-diskrepanza bejn dawk inklużi u dawk esklużi, bejn min jista’ jipparteċipa fir-rivoluzzjoni diġitali u min jibqa’ fit-trufijiet tagħha. Barra minn hekk, l-għożża għad-Dar komuni u r-responsabbiltà lejn il-foqra u lejn il-ġenerazzjonijiet futuri jitolbu li l-użu tal-ġid tal-ħolqien u tal-possibbiltajiet ġodda offruti mit-teknoloġija jiġi rregolat b’mod li jkun jirrispetta l-ambjent, jevita l-ħela u xejriet ġodda ta’ ħtif u serq.
Il-prinċipju tas-sussidjarjetà
68. Il-prinċipju tas-sussidjarjetà jinbet mill-istess ħarsa fuq il-persuna li ggwidat ir-riflessjoni tagħna dwar id-dinjità u dwar il-ġid komuni. Jekk kull mara u kull raġel huma msejħa jsiru protagonisti ta’ ħajjithom u jieħdu sehem fil-bini tas-soċjetà, allura anki l-organizzazzjoni soċjali għandha tirrispetta u tiffavorixxi din ir-responsabbiltà. Id-Duttrina soċjali tal-Knisja ssejjaħ “sussidjarjetà” l-prinċipju li jgħid li dak li jistgħu jagħmlu persuni, familji, komunitajiet lokali u korpi intermedji ma għandux jiġi assorbit minn entitajiet superjuri. L-istituzzjonijiet ta’ livell superjuri għandhom jirrikonoxxu, jipproteġu u jippromovu l-libertà u l-kreattività tal-livelli inferjuri, waqt li jikkordinaw il-kontributi tagħhom biex jikkoperaw b’mod effikaċi għall-ġid komuni.[xci]
69. Sa mill-bidu tal-Maġisteru soċjali modern, ibda minn Ljun XIII, il-Knisja saħqet fuq il-fatt li la l-persuna u lanqas il-familja ma għandhom ikunu assorbiti mill-Istat, imma għandhom jitħallew jaġixxu liberament, sa fejn hu possibbli, mingħajr ma ssir ħsara lill-ġid komuni.[xcii] San Ġwanni Pawlu II reġa’ qabad u niżel fil-fond ta’ din il-perspettiva, u fakkar li l-komunità politika qiegħda hemm għas-servizz tas-soċjetà ċivili u li l-Istat għandu jgħasses fuq il-ġid komuni, jintervieni meta meħtieġ, imma mingħajr ma jieħu post b’mod stabbli r-responsabbiltà tal-korpi intermedji u tar-realtajiet soċjali.[xciii] Is-sussidjarjetà ma tiġġustifikax l-indifferenza tal-Istat, imma torjenta l-azzjoni tiegħu: l-intervent pubbliku hu mitlub proprju biex jippermetti lis-suġġetti soċjali kollha li jiżvolġu l-missjoni tagħhom mingħajr ma jisfaw mgħaffġa. Hija l-komunità politika li għandha toħloq il-kundizzjonijiet biex persuni, familji, assoċjazzjonijiet u korpi intermedji jistgħu jwettqu l-vokazzjoni soċjali tagħhom, mingħajr ma jiġu sostitwiti jew ridotti għal sempliċi eżekuturi.[xciv]
70. Dan il-prinċipju jinkuraġġina negħlbu kull xorta ta’ ġestjoni paternalistika jew assistenzjalistika tal-ħajja soċjali, u nippromovu stil ta’ korresponsabbiltà: Stat li jagħti valur lill-inizjattiva taċ-ċittadini, soċjetà ċivili li kapaċi toħloq rabtiet u tagħti l-ħajja lil enerġiji għall-qadi tal-ġid komuni. F’loġika ta’ sussidjarjetà, l-għażliet jittieħdu fuq il-livell l-aktar qrib possibbli tal-persuni involuti, fejn jingħata valur lill-ħajja assoċjattiva, hekk li l-poplu ma jsibx ruħu quddiem deċiżjonijiet diġà meħuda, imma jista’ jidħol fil-mixja li tulha jkunu jitfasslu. Hemm fejn familji, għaqdiet, komunitajiet lokali, realtajiet tal-volontarjat u tal-hekk imsejjaħ “tielet settur” huma rikonoxxuti u mwieżna, il-ħajja soċjali tersaq eqreb lejn il-persuni, is-servizzi juru aktar attenzjoni lejn il-bżonnijiet veri, it-tweġibiet isiru aktar kreattivi u rispettużi tad-dinjità ta’ kull persuna.[xcv]
71. Il-prinċipju tas-sussidjarjetà jgħodd b’mod partikulari fil-kuntest tar-rivoluzzjoni diġitali. Hawn il-livell superjuri mhuwiex l-Istat, imma kull attur kbir ekonomiku u teknoloġiku li jeżerċita de facto poter fuq il-kundizzjonijiet tal-ħajja komuni. Il-livell li jassorbi kompetenzi, ‘data’ u ħiliet deċiżjonali hu magħmul minn azjendi u pjattaformi, li jiddefinixxu kundizzjonijiet ta’ aċċess, regoli ta’ viżibbiltà, xejriet ta’ relazzjoni u saħansitra opportunitajiet ekonomiċi. Is-sussidjarjetà titlob li dawn il-proċessi ma jiġux imposti minn fuq b’mod dejjaq u unilaterali, imma jkunu orjentati lejn il-ġid komuni permezz ta’ trasparenza, responsabbiltà u għamliet reali ta’ parteċipazzjoni (verifiki indipendenti, trasparenza fuq l-algoritmi, aċċess indaqs għad-‘data’, strumenti li wieħed jista’ jirrikorri għalihom).[xcvi]
72. F’dan il-qafas, l-Istati u l-istituzzjonijiet sopranazzjonali huma msejħa jiggarantixxu regoli ġusti u ħarsien effikaċi, biex il-komunitajiet lokali, il-korpi intermedji, l-iskejjel, l-universitajiet, ir-realtajiet ekkleżjali u assoċjattivi jista’ jkollhom leħen u jikkontribwixxu b’risq id-dixxerniment dwar l-għażliet li jħallu effett fuq il-ħajja tal-persuni: xogħol, aċċess għas-servizzi, immaniġġjar ta’ ‘data’ u ambjenti diġitali. Fl-għażliet li jmissu l-moviment ekonomiku u l-pjattaformi diġitali, fl-amministrazzjoni tad-‘data’ u tal-algoritmi, ma nistgħux inħallu li l-ftit atturi jorjentaw waħidhom il-proċessi, imma hu meħtieġ li nibnu għamliet ta’ koperazzjoni li jirrispettaw id-diversi livelli tal-komunità dinjija u jirrenduhom korresponsabbli għall-ġid komuni.[xcvii]
[i] Konċilju Ekumeniku Vatikan II, Kostituzzjoni pastorali Gaudium et spes, 22: AAS 58 (1966), 1042.
[ii] Ara ibid., 11: AAS 58 (1966), 1033-1034.
[iii] Ibid., Kostituzzjoni dommatika Lumen gentium, 1: AAS 57 (1965), 5.
[iv] Ara Ljun XIII, Ittra enċiklika Rerum novarum (15 ta’ Mejju 1891), 22: ASS 23 (1890-1891), 653.
[v] Benedittu XVI, Ittra enċiklika Caritas in veritate (29 ta’ Ġunju 2009), 69: AAS 101 (2009), 702.
[vi] Franġisku, Ittra enċiklika Laudato si’ (24 ta’ Mejju 2015), 104: AAS 107 (2015), 888.
[vii] Ibid.
[viii] Santu Wistin, Confessiones, I, 1, 1: CCSL 27, Turnhout 1981, 1.
[ix] Franġisku, Eżortazzjoni appostolika Evangelii gaudium (24 ta’ Novembru 2013), 183: AAS 105 (2013), 1097.
[x] Konċilju Ekumeniku Vatikan II, Kostituzzjoni pastorali Gaudium et spes, 36: AAS 58 (1966), 1054; ara ibid., Digriet Apostolicam actuositatem, 7: AAS 58 (1966), 843-844.
[xi] Konċilju Ekumeniku Vatikan II, Kostituzzjoni pastorali Gaudium et spes,44: AAS 58 (1966), 1065.
[xii] Franġisku, Eżortazzjoni appostolika Evangelii gaudium (24 ta’ Novembru 2013), 257: AAS 105 (2013), 1123.
[xiii] San Ġwanni Pawlu II, Ittra appostolika f’għamla ta’ Motu proprju Socialium scientiarum (1 ta’ Jannar 1994): AAS 86 (1994), 209.
[xiv] Franġisku, Ittra enċiklika Laudato si’ (24 ta’ Mejju 2015), 61: AAS 107 (2015), 871.
[xv] Ara San Ġwanni Pawlu II, Ittra enċiklika Sollicitudo rei socialis (30 ta’ Diċembru 1987), 41: AAS 80 (1988), 570-572.
[xvi] Ibid., Ittra appostolika Tertio millennio adveniente (10 ta’ Novembru 1994), 35: AAS 87 (1995), 27.
[xvii] Diskors lill-membri tal-Fondazzjoni Centesimus Annus Pro Pontifice (17 ta’ Mejju 2025): AAS 117 (2025), 696.
[xviii] Franġisku, Eżortazzjoni appostolika Evangelii gaudium (24 ta’ Novembru 2013), 222: AAS 105 (2013), 1111.
[xix] Ara ibid.,236: AAS 105 (2013), 1115; ibid., Ittra enċiklika Fratelli tutti (3 ta’ Ottubru 2020), 215: AAS 112 (2020), 1045-1046.
[xx] Konċilju Ekumeniku Vatikan II, Kostituzzjoni dommatika Lumen gentium, 13: AAS 57 (1965), 17.
[xxi] Ara San Pawlu VI, Ittra appostolika Octogesima adveniens (14 ta’ Mejju 1971), 4: AAS 63 (1971), 403.
[xxii] Ara Franġisku, Eżortazzjoni appostolika Evangelii gaudium (24 ta’ Novembru 2013), 243: AAS 105 (2013), 1118.
[xxiii] Ara Piju XII, Eżortazzjoni appostolika Menti nostræ (23 ta’ Settembru 1950): AAS 42 (1950), 657-702.
[xxiv] San Ġwanni Pawlu II, Ittra enċiklika Centesimus annus (1 ta’ Mejju 1991), 5: AAS 83 (1991), 799.
[xxv] Piju XI, Ittra enċiklika Quadragesimo anno (15 ta’ Mejju 1931), 39: AAS 23 (1931), 189; ara Piju XII, Messaġġ radjofoniku fil-L anniversarju tar-“Rerum novarum”: AAS 33 (1941), 198.
[xxvi] Ara ibid., Diskors lill-Kulleġġ Imqaddes tal-Kardinali u lill-Prelatura Rumana (24 ta’ Diċembru 1940): AAS 33 (1941), 13.
[xxvii] Ara San Ġwanni XXIII, Ittra enċiklika Mater et magistra (15 ta’ Mejju 1961), 2-3: AAS 53 (1961), 402.
[xxviii] Ara ibid., Ittra enċiklika Pacem in terris (11 ta’ April 1963), 87: AAS 55 (1963), 301.
[xxix] Ara Konċilju Ekumeniku Vatikan II, Kostituzzjoni pastorali Gaudium et spes, 26: AAS 58 (1966), 1046-1047.
[xxx] Ara ibid., Dikjarazzjoni Dignitatis humanæ, 2: AAS 58 (1966), 930-931.
[xxxi] Ara San Pawlu VI, Ittra enċiklika Populorum progressio (26 ta’ Marzu 1967), 14: AAS 59 (1967), 264.
[xxxii] Ibid.,87: AAS 59 (1967), 299.
[xxxiii] Ara ibid., Ittra appostolika Octogesima adveniens (14 ta’ Mejju 1971), 4-7: AAS 63 (1971), 404-406.
[xxxiv] San Ġwanni Pawlu II, Ittra enċiklika Sollicitudo rei socialis (30 ta’ Diċembru 1987), 36: AAS 80 (1988), 561.
[xxxv] Ara ibid., Ittra enċiklika Laborem exercens (14 ta’ Settembru 1981), 19: AAS 73 (1981), 625-629.
[xxxvi] Ara ibid.,10: AAS 73 (1981), 600-602.
[xxxvii] Ara ibid., Ittra enċiklika Sollicitudo rei socialis (30 ta’ Diċembru 1987), 14: AAS 80 (1988), 526-528.
[xxxviii] Ara ibid., 16: AAS 80 (1988), 531.
[xxxix] Ara ibid.,31-33: AAS 80 (1988), 555-559.
[xl] Ara ibid., Ittra enċiklika Centesimus annus (1 ta’ Mejju 1991), 46: AAS 83 (1991), 850-851.
[xli] Ara ibid.,42: AAS 83 (1991), 845-846.
[xlii] Benedittu XVI, Ittra enċiklika Caritas in veritate (29 ta’ Ġunju 2009), 21: AAS 101 (2009), 656.
[xliii] Ara ibid.,22: AAS 101 (2009), 657.
[xliv] Ara ibid.,24: AAS 101 (2009), 658-659.
[xlv] Ara ibid.,36: AAS 101 (2009), 671-672.
[xlvi] Ibid.,2: AAS 101 (2009), 642.
[xlvii] Ara Franġisku, Eżortazzjoni appostolika Evangelii gaudium (24 ta’ Novembru 2013), 198: AAS 105 (2013), 1103.
[xlviii] Ibid., Ittra enċiklika Laudato si’ (24 ta’ Mejju 2015), 49: AAS 107 (2015), 866.
[xlix] Ibid., Ittra enċiklika Fratelli tutti (3 ta’ Ottubru 2020), 127: AAS 112 (2020), 1013.
[l] Ibid., Ittra enċiklika Dilexit nos (24 ta’ Ottubru 2024), 167: AAS 116 (2024), 1421.
[li] Ara Kunsill Pontifiċju għall-Ġustizzja u l-Paċi Kompendju tad-Duttrina soċjali tal-Knisja, Belt tal-Vatikan 2004, 32.
[lii] Konċilju Ekumeniku Vatikan II, Kostituzzjoni pastorali Gaudium et spes, 24: AAS 58 (1966), 1045.
[liii] Ibid.,22: AAS 58 (1966), 1042.
[liv] Ara Kunsill Pontifiċju għall-Ġustizzja u l-Paċi Kompendju tad-Duttrina soċjali tal-Knisja,38.
[lv] San Ġwanni Pawlu II, Ittra enċiklika Redemptor hominis (4 ta’ Marzu 1979), 14: AAS 71 (1979), 284.
[lvi] Ara Benedittu XVI, Ittra enċiklika Caritas in veritate (29 ta’ Ġunju 2009), 11: AAS 101 (2009), 647-648.
[lvii] San Ġwanni Pawlu II, Ittra enċiklika Veritatis splendor (6 ta’ Awwissu 1993), 31: AAS 85 (1993), 1159.
[lviii] Ara Konċilju Ekumeniku Vatikan II, Kostituzzjoni pastorali Gaudium et spes, 26: AAS 58 (1966), 1046-1047.
[lix] Ara San Ġwanni Pawlu II, Ittra enċiklika Centesimus annus (1 ta’ Mejju 1991), 11: AAS 83 (1991), 806-807.
[lx] Ara Dikasteru għad-Duttrina tal-Fidi, Dikjarazzjoni Dignitas infinita (2 ta’ April 2024), 7: AAS 116 (2024), 592-593.
[lxi] Ara ibid.,8: AAS 116 (2024), 593-594.
[lxii] Ibid., 1: AAS 116 (2024), 589-590.
[lxiii] Ara San Ġwanni Pawlu II, Angelus mal-persuni b’diżabbiltà fil-Katidral ta’ Osnabrück (16 ta’ Novembru 1980): Insegnamenti di Giovanni Paolo II, vol. III/2, Città del Vaticano 1980, 1232.
[lxiv] Kunsill Pontifiċju għall-Ġustizzja u l-Paċi, Kompendju tad-Duttrina soċjali tal-Knisja, 152.
[lxv] Ara San Ġwanni Pawlu II, Diskors lill-50 Assemblea Ġenerali tal-Ġnus Magħquda (5 ta’ Ottubru 1995), 2: Insegnamenti di Giovanni Paolo II, vol. XVIII/2, Città del Vaticano 1998, 731.
[lxvi] Ibid., Diskors lill-34 Assemblea Ġenerali tal-Ġnus Magħquda (2 ta’ Ottubru 1979), 7: AAS 71 (1979), 1148.
[lxvii] Ibid., Messaġġ għat-XXXII Jum Dinji tal-Paċi (1 ta’ Jannar 1999), 3: AAS 91 (1999), 379.
[lxviii] Ara San Ġwanni XXIII, Ittra enċiklika Pacem in terris (11 ta’ April 1963), 5: AAS 55 (1963), 259.
[lxix] San Pawlu VI, Messaġġ lill-Konferenza Inernazzjonali fuq id-Drittijiet tal-Bniedem (15 ta’ April 1968): AAS 60 (1968), 285.
[lxx] Ara San Ġwanni Pawlu II, Ittra enċiklika Evangelium vitæ (25 ta’ Marzu 1995), 2: AAS 87 (1995), 402.
[lxxi] Ara Konċilju Ekumeniku Vatikan II, Kostituzzjoni pastorali Gaudium et spes, 27: AAS 58 (1966), 1047-1048; San Ġwanni Pawlu II, Ittra enċiklika Veritatis splendor (6 ta’ Awwissu 1993), 80: AAS 85 (1993), 1197-1198; ibid., Ittra enċiklika Evangelium vitæ (25 ta’ Marzu 1995), 7-28: AAS 87 (1995), 408-427.
[lxxii] Franġisku, Ittra enċiklika Fratelli tutti (3 ta’ Ottubru 2020), 208: AAS 112 (2020), 1043.
[lxxiii] Ara ibid.,209: AAS 112 (2020), 1043-1044.
[lxxiv] Ibid., 23: AAS 112 (2020), 977.Ara ibid., Eżortazzjoni appostolika Evangelii gaudium (24 ta’ Novembru 2013), 212: AAS 105 (2013), 1108.
[lxxv] Benedittu XVI, Eżortazzjoni appostolika Sacramentum caritatis (22 ta’ Frar 2007), 83: AAS 99 (2007), 169.
[lxxvi] Konċilju Ekumeniku Vatikan II, Kostituzzjoni pastorali Gaudium et spes, 26: AAS 58 (1966), 1046-1047.
[lxxvii] Ara Kunsill Pontifiċju għall-Ġustizzja u l-Paċi, Kompendju tad-Duttrina soċjali tal-Knisja, 164.
[lxxviii] Franġisku, Eżortazzjoni appostolika Evangelii gaudium (24 ta’ Novembru 2013), 235: AAS 105 (2013), 1115.
[lxxix] Ibid., Ittra enċiklika Fratelli tutti (3 ta’ Ottubru 2020), 105: AAS 112 (2020), 1005.
[lxxx] San Ġwanni Pawlu II, Ittra enċiklika Sollicitudo rei socialis (30 ta’ Diċembru 1987), 38: AAS 80 (1988), 564.
[lxxxi] Franġisku, Eżortazzjoni appostolika Evangelii gaudium (24 ta’ Novembru 2013), 220: AAS 105 (2013), 1110.
[lxxxii] Kunsill Pontifiċju għall-Ġustizzja u l-Paċi, Kompendju tad-Duttrina soċjali tal-Knisja, 169.
[lxxxiii] Franġisku, Ittra enċiklika Fratelli tutti (3 ta’ Ottubru 2020), 16: AAS 112 (2020), 974.
[lxxxiv] Ara San Ġwanni Pawlu II, Diskors lill-50 Assemblea Ġenerali tal-Ġnus Magħquda (5 ta’ Ottubru 1995), 8: Insegnamenti di Giovanni Paolo II, vol. XVIII/2, 735.
[lxxxv] Kunsill Pontifiċju għall-Ġustizzja u l-Paċi, Kompendju tad-Duttrina soċjali tal-Knisja, 171.
[lxxxvi] San Ġwanni Pawlu II, Ittra enċiklika Centesimus annus (1 ta’ Mejju 1991), 31: AAS 83 (1991), 831.
[lxxxvii] Ibid., Omelija fil-Quddiesa ċċelebrata għall-bdiewa f’Recife (7 ta’ Lulju 1980), 4: AAS 72 (1980), 926.
[lxxxviii] Ibid., Ittra enċiklika Laborem exercens (14 ta’ Settembru 1981), 19: AAS 73 (1981), 626.
[lxxxix] Franġisku, Ittra enċiklika Laudato si’ (24 ta’ Mejju 2015), 93: AAS 107 (2015), 884; ara ibid., Ittra enċiklika Fratelli tutti (3 ta’ Ottubru 2020), 120: AAS 112 (2020), 1010.
[xc] Ibid., Eżortazzjoni appostolika Evangelii gaudium (24 ta’ Novembru 2013), 189: AAS 105 (2013), 1099.
[xci] Ara Kunsill Pontifiċju għall-Ġustizzja u l-Paċi, Kompendju tad-Duttrina soċjali tal-Knisja, 187.
[xcii] Ara Ljun XIII, Ittra enċiklika Rerum novarum (15 ta’ Mejju 1891), 26: ASS 23 (1890-1891), 656.
[xciii] Ara San Ġwanni Pawlu II, Ittra enċiklika Centesimus annus (1 ta’ Mejju 1991), 11: AAS 83 (1991), 806-807.
[xciv] Ara ibid.
[xcv] Ara ibid.,48: AAS 83 (1991), 852-854.
[xcvi] Ara Franġisku, Ittra enċiklika Fratelli tutti (3 ta’ Ottubru 2020), 169: AAS 112 (2020), 1028.
[xcvii] Ara ibid.,168: AAS 112 (2020), 1027-1028.
Ghat-test kollu tal-Enċiklika bit-Talajn … https://www.vatican.va/content/leo-xiv/it/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html
Ghat-test kollu tal-Enċiklika bl-Ingliż … https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html