Geosphere, Biosphere, Noosphere : kliem li niltaqgħu magħhom fil-kitbiet ta’ Teilhard de Chardin
Il-kliem “ġeosfera,” “biosfera,” u “noosfera” jirrappreżentaw kunċetti li jiddeskrivu l-komponenti ewlenin tad-dinja u l-evoluzzjoni tagħha, speċjalment fir-rigward tal-ħajja u l-attività umana. Dawn il-kunċetti huma relatati mill-qrib u jiddeskrivu saffi jew sferi ta’ kumplessità dejjem tikber fuq il-pjaneta tagħna.
Imma xi jfissru dawn il-kliem, b’mod speċjali kif nifhmuhom jifhmuhom il-filosofija u t-teoloġija Kattolika, speċjalment f’kuntest ta’ ekoloġija integrali.
1. Ġeosfera (Geosphere)
Il-ġeosfera tirreferi għall-partijiet l-aktar bażiċi u mhux ħajjin tal-pjaneta, li jinkludu l-blat, il-ħamrija, il-qoxra tad-dinja, il-mantell, u l-qalba1. Hija l-isfera tal-materja inorganika u tirrappreżenta l-ambjent fiżiku u ġeoloġiku li jifforma l-istruttura tad-Dinja.
2. Biosfera (Biosphere)
Il-biosfera hija l-isfera tal-ħajja. Din tinkludi l-partijiet kollha tal-Ġeosfera fejn teżisti l-ħajja, mill-għoli tal-atmosfera sal-fond tal-oċeani u l-qoxra tad-dinja2. Hija l-komunità ta’ ħlejjaq ħajjin (pjanti, annimali, fungi, u mikro-organiżmi) u l-interazzjonijiet tagħhom mal-elementi tal-Ġeosfera.
Il-Knisja Kattolika tafferma l-ordni, is-sbuħija, u t-tjubija tal-ħolqien 3. Il-ħolqien kollu tal-materja, inkluża l-biosfera, huwa maħluq bl-għerf ta’ Alla u jipparteċipa fit-tjubija divina 4 5. Il-Bibbja tgħid: “Alla ra dak kollu li kien għamel, u tabilħaqq kien tajjeb ħafna” (Ġen 1:31) 6.
3. Noosfera (Noosphere)
Il-noosfera (mill-Grieg noos, li tfisser “moħħ” jew “għerf”) hija l-isfera tal-ħsieb, tal-għarfien, u tal-kuxjenza umana. Hija tirrappreżenta l-parti tal-ambjent li hija ffurmata u mmodifikata mill-attività intellettwali u kulturali tal-bniedem 7.
Dan il-kunċett kien popolarizzat, fost oħrajn, mill-filosfu u ġeologu Ġiżwita Pierre Teilhard de Chardin. Huwa ddeskrivieha bħala l-“axxenżjoni tal-Univers lejn il-kuxjenza”—il-proċess evoluzzjonarju fejn il-kumplessità, il-konċentrazzjoni, u l-kuxjenza jikbru b’mod korrelattiv 7.
Għalkemm xi aspetti tat-teoloġija ta’ Teilhard de Chardin, bħall-idea ta’ “Kristo tal-Kosmos” (Cosmic Christ) bħala l-prodott tal-proċess evoluzzjonarju, ġew ikkritikati minn uħud bħala eretiċi jew gnostiċi 8 9, madankollu l-Papa Franġisku rrikonoxxa l-isforz tiegħu biex jidħol fi djalogu serju max-xjenzi, billi ffoka fuq il-kategorija ta’ relazzjoni u interdipendenza bejn l-affarijiet kollha, u poġġa lill-homo sapiens f’konnessjoni mill-qrib mas-sistema kollha tal-ħlejjaq ħajjin 10.
Ir-Relazzjoni bejn is-Sferi
Il-ġeosfera, il-biosfera, u n-noosfera huma interrelatati b’mod ġerarkiku u dinamiku, fejn kull sfera aktar kumplessa tiddependi fuq u tinfluwenza lis-sferi ta’ taħtha:
Dipendenza u Ordni Ġerarkika
- Ġeosfera → Biosfera: Il-biosfera tiddependi fuq il-ġeosfera. L-elementi minerali, l-ilma, u l-istabbiltà tal-pjaneta pprovduti mill-ġeosfera huma l-pedament meħtieġ biex joħorġu u jkunu sostnuti l-organiżmi ħajjin 11.
- Biosfera → Noosfera: In-noosfera tqum mill-biosfera. Il-ħsieb, l-għarfien, u l-kuxjenza (in-noosfera) jeħtieġu l-eżistenza ta’ ħlejjaq ħajjin, speċifikament il-bnedmin, li huma parti mill-biosfera 12. Il-bniedem, maħluq xbieha ta’ Alla, huwa kreatura ta’ din l-art ordnata, ħlejqa organika fost ħlejjaq organiċi oħra 3.
L-Irwol Uniku tal-Bniedem (Noosfera)
Il-Kattoliċiżmu jpoġġi lill-bniedem fiċ-ċentru ta’ din ir-relazzjoni, bħala l-ħolqien li Alla ried “għalih innifsu” 13. Il-bniedem (in-noosfera) huwa l-amministratur responsabbli (steward) tal-ħolqien viżibbli 13.
Skont l-Iskrittura, Alla ta lill-bnedmin il-kmand biex “jimlew l-art u jrażżnuha; u jkollhom dominju fuq il-ħut tal-baħar u fuq l-għasafar tal-ajru u fuq kull ħaġa ħajja li tiċċaqlaq fuq l-art” (Ġen 1:28) 12 14. Dan id-dominju mhuwiex awtorità arbitrarja, iżda sejħa għar-responsabbiltà u amministrazzjoni 15 16.
Il-bniedem, permezz tal-intelliġenza u l-libertà tiegħu, jingħata l-qawwa li jipparteċipa fil-providenza t’Alla billi jikkontribwixxi għat-tlestija tax-xogħol tal-ħolqien u biex jipperfezzjona l-armonija tiegħu 17.
L-Ekoloġija Integrali
Il-ħsieb Kattoliku modern, speċjalment kif espress fl-enċiklika Laudato Si’ tal-Papa Franġisku, jafferma l-kunċett ta’ “ekoloġija integrali” li jgħaqqad dawn it-tliet sferi 18.
L-ekoloġija integrali hija bbażata fuq il-prinċipju li “kollox hu konness” 18 19. Il-kriżi ambjentali attwali (il-biosfera u l-ġeosfera) hija marbuta intrinsikament mal-kriżi soċjali u etika (in-noosfera) 16:
- L-Ordni u l-Għerf: Il-ħolqien kollu huwa ordnat b’mod divin, u kull kreatura għandha l-iskop tagħha 18. Ir-responsabbiltà għall-art ta’ Alla tfisser li l-bnedmin, mogħnija bl-intelliġenza, iridu jirrispettaw il-liġijiet tan-natura u l-ekwilibriji delikati li jeżistu bejn il-ħlejjaq 6.
- Ir-Rifjut tal-Ħakma Assoluta: Il-Knisja twissi kontra “paradigma teknoloġika” li tittratta d-dinja naturali bħala “xi ħaġa bla forma, kompletament miftuħa għall-manipulazzjoni” 1. Meta l-bniedem jaġixxi b’dominju assolut, il-pedamenti stess tal-ħajja jibdew jitfarrku 16.
- L-Iskop tal-Ħolqien: Il-ħolqien huwa rigal indirizzat lill-bniedem, iżda l-użu tar-riżorsi naturali għandu jqis mhux biss il-bżonnijiet immedjati iżda wkoll il-bżonnijiet tal-ġenerazzjonijiet futuri 14.
Fil-qosor, il-ġeosfera tipprovdi l-materja, il-biosfera tipprovdi l-ħajja, u n-noosfera (il-kuxjenza umana) tipprovdi l-amministrazzjoni u t-trasformazzjoni etika ta’ dawn iż-żewġ sferi. Il-missjoni tal-bniedem, bħala l-qalba tan-noosfera, hija li jgħin lill-ħolqien kollu jilħaq l-iskop aħħari tiegħu billi jipparteċipa fl-ordni divina 20 21.
[1] Doctrinal Note on the Moral Limits to Technological Manipulation of the Human Body 2
[3] Laudato Si’ and the Rise of Green Thomism page3
[4] CCC 299
[5] What Africa Must Learn from Gaudium et Spes page6
[7] The Problem with Teilhard page3
[8] The Problem with Teilhard page4
[9] The Problem with Teilhard page8
[11] Communion and Stewardship: Human Persons Created in the Image of God 68
[12] General Audience of 6 December 1978
[13] Communion and Stewardship: Human Persons Created in the Image of God 66
[14] To the members of the Agency of the United Nations, 18 August 1985 – Speech 2
[16] Laudato Si’ and the Rise of Green Thomism page5
[17] CCC 307
[18] Laudato Si’ and the Rise of Green Thomism page2
[19] Laudato Si 79
[20] Metaphysical Realism as the Foundation of Environmental Stewardship and Economic Development page13
[21] Creation as a Call to Holiness Conclusion
