Domanda: Meta f’pajjiż, il-leġiżlatur jiġi biex jipproponi liġi li tmur kontra l-moralita` Nisranija, kif għandu jirrejaġixxi n-Nisrani? Għal liema tip ta’ argumentazzjoni jista’ jirrikorri?

FORMAZZJONI U INFORMAZZJONI

MILL-KUMMISSJONI TEOLOĠIKA (20)

30 ta’ Settembru 2013

Domanda: Meta f’pajjiż, il-leġiżlatur jiġi biex jipproponi liġi li tmur kontra l-moralita` Nisranija, kif għandu jirrejaġixxi n-Nisrani? Għal liema tip ta’ argumentazzjoni jista’ jirrikorri?

Tweġiba: Għandu jirrikorri għall-kuxjenza ffurmata tieghu. Fuq dan il-punt hawn nuqqas ta’ ftehim u kjarezza. Għaldaqstant ser naqsam xi ħsibijiet u punti skematiċi li jidhirli huma ta’ min jagħti izjed kashom, speċjalment (1) dwar il-kunċett stess ta’ kuxjenza u (2) dwar ir-relazzjoni (delikata u fundamentali għan-Nisrani) bejn il-kuxjenza, il-mixja personali tal-fidi u l-Maġisteru.

__________________________________________________________________________________

  1. Problemi ta’ definizzjoni tal-kunċett

Hawn min iqabbel il-kuxjenza ma’ GPS li ssemmgħalek il-vuċi tagħha u tgħidlek x’għandek tagħmel, fejn għandek tilwi. Il-metafora tal-kuxjenza bħal vuċi interjuri nsibuha fi Newman u ħalliet impatt dirett fuq il-KV2:

“In the depths of his conscience, man detects a law which he does not impose upon himself, but which holds him to obedience. Always summoning him to love good and avoid evil, the voice of conscience when necessary speaks to his heart: do this, shun that. For man has in his heart a law written by God; to obey it is his very dignity; according to it he will be judged. Conscience is the most secret core and sanctuary of a man. There he is alone with God, whose voice echoes in his depths.” (GS 16; VS 54; KKK 1778).

Minħabba li din id-definizzjoni waħidha ma tantx tgħin fil-prattika, ħafna tejoloġi u mexxejja pastorali daħlu f’waħda minn żewġ triqat. Għal xi whud is-soluzzjoni għall-krizi fl-awtorita’ morali tinsab fis-sottomissjoni kompleta għall-Maġisteru li jopera proprju bhal GPS infallibli. Għal ohrajn, li wkoll ma jixtiqux jiksru l-liġijiet, kienet li jaraw kif ser jinnavigaw madwar il-preċetti u l-kmandamenti: Sa fejn nista’ nasal? Kemm nista’ nagħmel biex ma nkunx qed nagħmel dnub? Nista’ nagħmel ftit abort? (perezempju early induction of anencephalic babies; l-uzu tal-morning-after pill; xi naqra esperimentazzjoni fuq l-embrijuni, specjalment dawk żejda; jew ftit ewtanasja, kemm inneħħu n-nutriment minn xi ħadd li lanqas ħaqq jinżamm haj), basta ma nkun qed nikser l-ebda liġi morali? Din l-attitudni lejn il-kuxjenza tqis il-vuċi tal-Maġisteru bhala pożizzjoni distakkata mill-persuna u li tikmanda lill-persuna mekkanikament mingħajr ma l-kuxjenza tagħha tkun filfatt disposta tajjeb għalih. Jekk il-persuna ma jirnexxiliex issib mod kif tiżgiċċa u ddur madwar il-liġi allura m’għandhiex għazla ħlief li tobdi l-vuċi tal-Maġisteru u ma tobdix u ggorr il-konsegwenzi.

Mas-snin ’60 il-kuxjenza saret tfisser opinjoni sinċiera, intuwizzjoni li “tħoss” u li tpoġġi fiċ-ċentru tagħha s-suġġett individwali, liberta’ personali bħala l-bazi u l-kriterju tagħha.[1] “Isma’ mill-kuxjenza tiegħek” sar iżjed importanti milli ssegwi t-tagħlim ta’ Kristu u tal-Knisja, fl-oqsma tas-sesswalita’, tal-bijoetika,tal-pornografija, taz-zwieġ u tat-tqarbin. Din il-kuxjenza saret l-ogħla qorti ta’ appell, u wkoll infallibli, deskritt bħala l-“primat tal-kuxjenza”. Dan l-isqaq li dħalna fih jiddeskrivieh tajjeb il-Papa Ġwanni Pawlu II:

“The individual conscience is accorded the status of a supreme tribunal of moral judgment which hands down categorical and infallible decisions about good and evil. To the affirmation that one has a duty to follow one’s conscience is unduly added the affirmation that one’s moral judgment is true merely by the fact that it has its origin in the conscience. But in this way the inescapable claims of truth disappear, yielding their place to a criterion of sincerity, authenticity and “being at peace with oneself”, so much so that some have come to adopt a radically subjectivistic conception of moral judgment.” (VS 32) [2]

  1. San Pawl, il-Padres u l-Konċilju Vatikan II

Għal xi tletin darba fl-ittri u d-diskorsi tiegħu San Pawl juża l-kelma (Stojika) suneidēsis[3] flimkien ma’ kardia li fit-traduzzjonijiet ġeneralment insibuhom tradotti bħala kuxjenza u qalb. Fil-ħsieb ta’ San Pawl il-kuxjenza mhijiex xi fakulta’ partikulari separata mill-kapaċita’ tar-raġuni u l-għazla, jew xi għerf moħbi moghti lil xi wħud. Hija l-qawwa tal-karattru morali tal-bniedem li jagħmel għażliet tajba u bil-għaqal, b’mod responsabbli:

  • suneidēsis, gharfien universali tal-liġi t’Alla (2Kor 4:2; Rum 1 & 2)
  • suneidēsis, it-tribunal ġewwieni tal-bniedem li jiggwida, jixli jew japprova l-imġieba (Atti 24:16; 2Kor 1:12-14; Rum 2:14-15; 9:1; 2Tim 1:3; Lhud 13:18)
  • il-ġudizzji ta’ suneidēsis, bħal kull attivita’ mentali, jistghu jkunu preċiżi u jistgħu jizbaljaw (1Kor8; 10:23-30; 1Tim 1:5; Tit 1:15; Lhud 10:22)
  • suneidēsis tista’ tqarraq meta titbikkem jew tixhed falz u ttellef il-Kelma t’Alla (2Kor 4:2; 1Tim 1:19; 4:2; cfr. Mt 6:22-23)
  • il-fidwa ta’ Kristu flimkien mal-qawwa tal-Ispirtu jfejqu u jibnu l-moħħ u r-rieda tan-Nisrani (1Kor2; Rum 9:1; 12:2; Lhud 9:14)
  • suneidēsis għandha tiġi onorata anki meta tiżbalja (1Kor 10:23-30; Rum14)

Fl-epoka tal-Patristika t-terminu suneidēsis jiġi translitterat ħażin bħala synderesis. Santu Wistin għallem li Alla jgħallem lill-bniedem il-verita’ billi jdawwal is-synderesis tiegħu. Iżda minħabba l-kundizzjoni oriġinali tal-concupiscentia l-bnedmin huma iżjed inklinati li jiżbaljaw u jidinbu. Kull tensjoni bejn il-kuxjenza individwali u t-tagħlim tal-Knisja hija evidenza tal-istat midneb tal-umanita’.

Għal Newman l-awtorita’ suġġettiva tal-kuxjenza naturali ċċedi postha għall-kuxjenza oġġettiva fil-ħajja tan-Nisrani:

“So the distinction between natural religion and revealed lies in this, that the one has a subjective authority, and the other an objective… The supremacy of conscience is the essence of natural religion; the supremacy of Apostle, or Pope, or Church, is the essence of the revealed; and when such external authority is taken away, the mind falls back again of necessity upon that inward guide which it possessed even before Revelation was vouchsafed. Thus, what conscience is in the system of nature, such is the voice of Scripture, or of the Church, or of the Holy See, as we may determine it, in the system of Revelation.”[4]

Fil-Konċilju Vatikan II il-kelma ‘kuxjenza’ nsibuha 52 darba. Fil-GS il-Konċilju ħa bħala tema prinċipali “il-bniedem innifsu, sħiħ, ruħ u ġisem, qalb u kuxjenza, moħħ u rieda” (GS3; 61). Dawn huma l-aspetti li nistgħu nsibu fil-kunċett ta’ “qalb u kuxjenza”:

– Id-dinjita’ umana tfisser li aħna ħlejjaq li min-natura tagħna nixbhu lil Alla fil-kapaċita’ li għandna li naħsbu u nagħżlu; għalhekk ilkoll fid-dmir li nfitxxhu u nħaddnu l-verita’ b’fedelta’ (DH 1&2; GS 16 & 41);

– Il-kuxjenza hi bħal ‘santwarju’ jew ‘tribunal’ interjuri li għandhu kull bniedem izda li tgħinu wkoll jidħol f’dijalettika mal-liġi universali li hi mogħtija b’mod oġġettiv milli inizjattiva personali (DH 3; GS 16; cfr. EV 29 & 40);

– Għaldaqstant il-kuxjenza ssejħilna sabiex inħarsu l-liġi divina fl-oqsma kollha tal-ħajja billi nfittxu s-sewwa u nevitaw il-ħażin, f’li nħobbu lil Alla u lill-proxxmu u li nħarsu l-kmandamenti u n-normi morali (GS 16, 43, 74, 79; LG 36; AA 5; DH 3; KKK 1777)

– Li tobdi kuxjenza iffurmata tajjeb mhuwiex biss dritt izda dmir; il-persuni huma ġġudikati minn kif jiffurmaw u jsegwu l-ġudizzji partikulari tal-kuxjenza tagħhom (GS 16; DH 1, 11; KKK 1778)

– Bi ħtija tagħhom jew le, l-Insara jistgħu jiżbaljaw f’materja ta’ kuxjenza (GS 8, 16, 43, 47, 50). Il-Kattoliċi, għaldaqstant għandhom jaraw li jiffurmaw il-kuxjenza tagħhom skont il-liġi divina u b’sottomissjoni lejn it-tagħlim tal-Knisja meta tinterpreta b’mod awtentiku l-liġi tal-Vanġelu (DH 8, 14; GE 1; AA 20; IM 9, 21; GS 31, 50, 87)

– Appelli lejn il-liberta’ personali, jew ubbidjenza lejn liġijiet ċivili jew superjuri ma jiskużawx fil-każ ta’ nuqqas ta’ ubbidjenza lejn il-prinċipji universali tal-kuxjenza (DH 8; GS 79)

– Il-liberta’ tal-ħsieb, tal-kuxjenza u tar-reliġjon għandhom jigu rispettati u mħarsa mill-awtoritajiet ċivili u l-persuni m’għandhomx jigu mġiegħlin kontra l-jedd tagħhom fi ħwejjeg ta’ reliġjon (DH 3; GS 79; GE 1, 6, 8)

  1. It-tliet ‘mumenti’ tal-kuxjenza skont il-Katekiżmu tal-Knisja Kattolika (1777-1802)

–     Synderesis: l-għarfien tal-principji oġġettivi tal-moralita’ u tal-liġi morali

–     L-applikazzjoni tagħhom fiċ-ċirkustanzi partikulari skont dixxerniment prattiku tar-raġuni fl-

għarfien tal-valur u l-ġid tajjeb (jew nuqqas tiegħu) ta’ xi azzjoni, sitwazzjoni etc.

–     Ġudizzju f’dan il-mument dwar azzjonijiet konkreti li wieħed ser jagħmel jew ikun għamel

Jgħallem dwar dawn il-Papa Ġwanni Pawlu II:

“The dignity of this rational forum and the authority of its voice and judgments derive from the truth about moral good and evil, which it is called to listen to and to express. This truth is indicated by the “divine law”, the universal and objective norm of morality. The judgment of conscience does not establish the law; rather it bears witness to the authority of the natural law and of the practical reason with reference to the supreme good, whose attractiveness the human person perceives and whose commandments he accepts. “Conscience is not an independent and exclusive capacity to decide what is good and what is evil. Rather there is profoundly imprinted upon it a principle of obedience vis-à-vis the objective norm which establishes and conditions the correspondence of its decisions with the commands and prohibitions which are at the basis of human behaviour”. (VS 60)

Hemm implikazzjonijiet prattiċi li joħorġu mit-tagħlim tal-Knisja dwar id-dinjita’ għolja li tgawdi l-kuxjenza umana. (1) Għandna dejjem nagħmlu mill-aħjar li nikkultivaw kuxjenza li hi ffurmata u infurmata tajjeb kemm fina kif ukoll dawk li fuqhom għandna xi influwenza. (2) Irridu nerfgħu r-responsabbilita’ għall-azzjonijiet tagħna u dejjem għandna nagħmlu dixxerniment serju tal-għażla tajba li rridu nagħmlu. (3) Għandna dejjem infittxu li nsolvu xi dubbju li jkollna u mhux naġġixxu fuqu xorta waħda. (4) Għandna nsegwu l-aħħar u l-aħjar ġudizzju tal-kuxjenza tagħna anki jekk, mingħajr ma nkunu nafu, ikun oġġettivament żbaljat. (5) Għandna nibqgħu konxji, b’umilta’, mill-possibilita’ li l-għażla tagħna tista’ tkun żbaljata u li jekk, iżjed tard, nintebħu b’dan, nindmu u nibdew mill-ġdid. (6) Għandna nevitaw li nisfurzaw il-kuxjenza tan-nies; pjuttost għandna nippruvaw nipperswaduhom sabiex igħixu sewwa u fl-istess waqt li jingħataw ftit spazju għall-għazla morali u li nittolleraw xi differenzi f’opinjoni morali. Dan ir-rispett lejn il-persuni u għall-“qalb u l-kuxjenza” tagħhom huwa konsistenti mal-fatt li l-kuxjenza mhijiex infallibli u li m’għandhiex “primat” fuq il-veritajiet tal-fidi u tal-tagħlim ta’ Kristu u tal-Knisja.

Ir-rwol tal-Maġisteru huwa li jwassal il-kuxjenza tal-fidili sabiex jiksbu għarfien u medjazzjoni applikata tal-verita’ morali. M’hemmx dubbju li jrid isir sforz akbar minn naħa tal-Knisja u tal-Kattoliċi li qeghdin fl-ambitu akkademiku jew li għandhom rwol ta’ tmexxija kateketika sabiex dawn jiżviluppaw forom ta’ argumentazzjoni intelliġenti, b’lingwaġġ aġġornat, li juru l-koerenza u l-bażi razzjonali tal-veritajiet li jinsabu fit-tagħlim tal-Knisja. Nagħtu hawn eżempju prattiku: Argument antropoloġiku li juri li hemm rabta intrinsika bejn in-natura taż-żwieġ u l-prokrejazzjoni. Agħmel esperiment mentali: immaġina stat fejn il-bnedmin jipprokrejaw ruħhom b’mod asesswali. Taħseb li kien ikun hemm ħtieġa għall-istituzzjoni taż-żwieġ f’dak il-post? Ir-risposta hija “le”! B’mod sempliċi u intuwittiv turi r-rabta intima bejn iż-żwieġ u l-prokrejazzjoni kif ukoll il-falsita’ li jġorr miegħu l-kuncett mibdul ta’ żwieġ omosesswali.

  1. Il-vuċi tal-Maġisteru

X’inhu l-Maġisteru?

“The task of authentically interpreting the word of God, whether written or handed on, (8) has been entrusted exclusively to the living teaching office of the Church, (9) whose authority is exercised in the name of Jesus Christ. This teaching office is not above the word of God, but serves it, teaching only what has been handed on, listening to it devoutly, guarding it scrupulously and explaining it faithfully in accord with a divine commission and with the help of the Holy Spirit, it draws from this one deposit of faith everything which it presents for belief as divinely revealed.” (DV 10)

Dawn il-veritajiet huma msejsa fuq il-wegħdiet li Kristu għamel lid-dixxipli tiegħu li ser jibqa’ dejjem mal-Knisja tiegħu (cfr. Mt 28:16-20; Mt 16: 18-19; 18:18; Gw 21:15-19; Atti 1:8). Innota li Kristu ma jsemmix duttrini imma l-kmand tal-verita’ (Gw 14:16; 15: 26; 16:13).

Fil-Konċilju Vatikan II il-Knisja għallmet li d-dixxipli ta’ Kristu għandhom jobdu mingħajr kundizzjoni (obsequium fidei) dak kollu li tipproponi bħala verita’ ċerta.

“In the formation of their consciences, the Christian faithful ought carefully to attend to the sacred and certain doctrine of the Church.(35) For the Church is, by the will of Christ, the teacher of the truth. It is her duty to give utterance to, and authoritatively to teach, that truth which is Christ Himself, and also to declare and confirm by her authority those principles of the moral order which have their origins in human nature itself. Furthermore, let Christians walk in wisdom in the face of those outside, “in the Holy Spirit, in unaffected love, in the word of truth” (2 Cor. 6:6-7), and let them be about their task of spreading the light of life with all confidence(36) and apostolic courage, even to the shedding of their blood. The disciple is bound by a grave obligation toward Christ, his Master, ever more fully to understand the truth received from Him, faithfully to proclaim it, and vigorously to defend it, never-be it understood-having recourse to means that are incompatible with the spirit of the Gospel. At the same time, the charity of Christ urges him to love and have prudence and patience in his dealings with those who are in error or in ignorance with regard to the faith.” (DH 14)

  • Fil-Lumen Gentium il-Konċilju Vatikan II jidentifika ħames modi ta’ tagħlim infallibli li teżerċita’ l-Knisja (LG 12 u 25)… X’eżempji nistgħu noffru ta’ tagħlim maġisterjali f’oqsma morali? Ara t-tagħlim mingħajr tlaqlieq ta’ San Pawl f’1Kor 6:9-10… Il-Konċilju ta’ Trentu għallem favur il-monogamija u anatemizza l-poligamija (De matrimonio, can. 2)… It-“tliet dommi morali” tal-Papa Ġwanni Pawlu II fl-EV (57, dwar l-immoralita’ gravi tal-qtil voluntarju tal-innoċenti; 62, tal-abort dirett bħala diżordni gravi morali; 65, l-ewtanasja bħala ksur gravi tal-liġi t’Alla).
  • Fil-motu proprio Ad Tuendam Fidem’ (1998) ta’ Gwanni Pawlu II nsibu tliet kategoriji ta’ duttrina li għandha tiġi milqugħa mill-fidi tal-Kattoliċi. Fl-ewwel insibu d-duttrini tal-fidi u tal-morali (“contained in the Word of God, written or handed down, and defined with a solemn judgment as divinely revealed truths by the Roman Pontiff when he speaks ex cathedra or by the College of Bishops gathered in council, or infallibly proposed for belief by the ordinary and universal Magisterium”). Il-KDF tafferma li dawn id-duttrini għandhom jiġu aċċettati mill-fidi tejoloġika tal-fidili kollha u nuqqas ta’ dan iġib miegħu iċ-ċensura tal-ereżija. Fit-tieni, insibu dak kollu li hu definittivament propost mill-Knisja rigward fidi u morali anki jekk mhumiex proposti mill-Maġisteru tal-Knisja bħala formalment rivelati. Il-fidili kollha għandhom jagħtu l-kunsens sod u definittiv tagħhom għal dawn il-veritajiet u kull min jiċħadhom ikun qiegħed jiċħad il-verita’ tat-tagħlim Kattoliku u ma jibqax f’komunjoni mal-Knisja Kattolika. F’din il-klassi l-KDF inkludiet l-ewtanasja, l-prostituzzjoni u l-fornikazzjoni; it-tagħlim dwar l-abort (li bla dubju jidħol ukoll fl-ewwel kategorija). Fit-tielet, insibu t-tagħlim dwar il-fidi u l-morali preżentati bħala veri iżda mhux ċerti u li s’issa ma jkunux ġew proklamati b’mod solenni mill-maġisteru iżda li għalihom hu mitlub “sottomissjoni tar-rieda u tal-intellett”. Pożizzjoni kontra dawn tiġi meqjusa bħala perikuluża, imgħaġġla u irresponsabbli.
  1. Il-kuxjenza tal-politikant skont Evangelium Vitae 73

“A particular problem of conscience can arise in cases where a legislative vote would be decisive for the passage of a more restrictive law, aimed at limiting the number of authorized abortions, in place of a more permissive law already passed or ready to be voted on. Such cases are not infrequent. [Ara l-kaz tal-ligi restrittiva dwar l-abort gewwa Texas, proprju ftit tal-ġimgħat ilu]. It is a fact that while in some parts of the world there continue to be campaigns to introduce laws favouring abortion, often supported by powerful international organizations, in other nations-particularly those which have already experienced the bitter fruits of such permissive legislation-there are growing signs of a rethinking in this matter. In a case like the one just mentioned, when it is not possible to overturn or completely abrogate a pro-abortion law, an elected official, whose absolute personal opposition to procured abortion was well known, could licitly support proposals aimed at limiting the harm done by such a law and at lessening its negative consequences at the level of general opinion and public morality. This does not in fact represent an illicit cooperation with an unjust law, but rather a legitimate and proper attempt to limit its evil aspects.”

Meta kien għadu Segretarju tal-Kongregazzjoni għad-Duttrina tal-Fidi, l-Arcisqof Tarcisio Bertone kien iddefenda tliet attitudnijiet possibili li jista’ jkollha l-vokazzjoni speċifika ta’ lajċi Kattoliċi, fl-ambitu tal-politika (naturalment dan japplika wkoll għal ċittadini Kattoliċi oħra):

  1. Reżistenza profetika …hija ġustifikata fil-każ tan-Nisrani li jippreferi jagħzel u jiddefendi l-valur imminat fil-liġi, diskussa jew mgħoddija, minflok ma jagħżel il-ħażen minuri [bħal fil-każ ta’ liġi inqas ‘imperfetta’ tal-abort].
  1. Kollaborazzjoni : …attitudni inqas radikali, jew li tinvolvi xi forma ta’ kollaborazzjoni, hija permessa mill-Knisja jekk huwa possibli li wieħed b’hekk ikun qiegħed jippromwovi inqas ħażin minn dak li hu propost mil-liġi. Izda jrid ikun ċar li dan mhux każ ta’ appoġġ ghal xi azzjoni ħazina, jew l-għemil ta’ azzjoni ħażina bħala mezz għal riżultat tajjeb. Għalhekk għandu jiġi spjegat lill-pubbliku dwar ir-raġunament tal-kuxjenza tiegħu biex inaqqas il-ħażen kemm jista’ jkun, u din hija fiha nnifisha azzjoni tajba.

iii. Tolleranza : …tal-ħażen li hemm f’liġi inġusta, hija biss possibli jekk ir-reżistenza kontrieha ġġib magħha ħażen akbar.[5]

Eżempju prattiku li joħrog biċ-ċar xi elementi msemmija hawn fuq, speċjalment fir-rigward tal-ewwel punt: Meta Martin Luther King kien fil-ħabs ta’ Birmingham antiċipa l-kritika li bdew jagħmlulu l-għedewwa tiegħu, jekk hu, li kien promotur tad-drittijiet u tal-ġustizzja, kien ħadha kontra xi liġijiet: mhijiex kuntradizzjoni u eżempju ħażin ta’ diżubbidjenza ċivili din? Huwa wieġeb hekk:

The answer lies in the fact that there are two types of laws: just and unjust. I would be the first to advocate obeying just laws. One has not only a legal but a moral responsibility to obey just laws. Conversely, one has a moral responsibility to disobey unjust laws. I would agree with St. Augustine that “an unjust law is no law at all”.

            Now, what is the difference between the two? How does one determine whether a law is just or unjust?

            A just law is a man-made code that squares with the moral law or the law of God. To put it in the terms of St. Thomas Aquinas: An unjust law is a human law that is not rooted in eternal law and natural law.

            Any law that uplifts human personality is just. Any law that degrades human personality is unjust. All segregation statutes are unjust because segregation distorts the soul and damages the personality. It gives the segregator a false sense of superiority and the segregated a false sense of inferiority.[6]

Patri Christopher Caruana O.P.

Membru tal-Kummissjoni Teoloġika

[1] “The all-purpose ungrounded ground of moral determination, sufficient at its slightest rumbling to discredit all other obligations or loyalties” (Allan Bloom: The Closing of the American Mind, New York 1987, pg. 326)

[2] Ara wkoll kemm jiddeskrivi tajjeb is-sitwazzjoni Newman: “Conscience has rights because it has duties; but in this age, with a large portion of the public, it is the very right and freedom of conscience to dispense with conscience. Conscience is a stern monitor, but in this century it has been superseded by a counterfeit, which the eighteen centuries prior to it never heard of, and could not have mistaken for it if they had. It is the right of self-will” (Letter to the Duke of Norfolk, London, Longmans, pg. 250: 1897)

[3] Fit-traduzzjoni LXX u l-Vulgata l-kelma Lhudija lêb (qalb) hija tradotta bit-terminu conscientia (ara Gob 27:6 u Ekklez. 7:22)

[4] J.H. Newman, An Essay on the Development of Christian Doctrine (1845; ed J.M.Cameron 1974, pp. 173-4)

[5] T. Bertone, ‘Catholics in a pluralist society: “imperfect laws” and the responsibility of legislators’ (J. Correa & E. Sgreccia ed., Evangelium Vitae – Five Years of Confrontation with the Society, Lib. Ed. Vat. 2001), pp. 206-22

[6] Martin Luther King, Letter from Birmingham Jail (New York, 1994, miktuba originarjament fl-1964)