Fra Diegu Bonanno li ismu propja kien Ġakkinu, twieled il-Belt Valletta fil-21 ta’ Marzu 1831 f’familja fqira. Huwa tgħammed fil-parroċċa ta’ Portu Salvu u San Duminku fl-istess Belt Valletta. Kienu jsejjħulu Ġuliermu li kien it-tielet isem tiegħu tal-magħmudija.
Ġuliermu kien devot kbir tal-Madonna tal-Karmnu, u ta’ San Franġisk ta’ Assisi, u fis-sena 1852 sar Terzjarju Franġsikan fil- knisja Ta’ Ġieżu tal-Belt Valletta. Kien lavrant ma’ ħajjat fil- Belt imma fl- 1856 ħass il- vokazzjoni li jidħol bħalha reliġjuż Franġiskan fil -knisja Ta’ Ġieżu. Semmewħ Fra Diegu għall- qaddis reliġjuż Franġsikan Spanjol Diegu ta’ Alcala’, u fis- sena 1858 ipprofessa mal – Franġsikani Minuri.
Intbagħat mis- superjuri għall- ġbir ta’ flus, fejn tħallat mal- poplu. Biż- żmien beda jittallab biex jiġbor flus għat- tfajliet foqra. Ħadem bla waqfien biex jieħu ħsieb tfajliet li kienu qabdu triq ħażina. Irnexxielu jikseb djar f’Bormla, Raħal Ġdid u Ħal Balzan għal – dawn l- imsejkna. Fl-aħħar kera dar f’Birkirkara u fil- Hamrun. Għenuh bosta, oħtu Ġiovanna u żewġha Pawlu Marmara li saru wkoll Terzjarji Franġiskani.
Ġabar it- tfal foqra u ltiema minn Malta kollha, u biż- żmien id- djar ma’ kienux jesawhom kollha. Il – Markiz Ġużeppi Scicluna b’ġenerozita kbira ddeċieda jibnielhom Istitut kbir u sabiħ ġewwa l – Hamrun, biex ikunu jistgħu jgħixu fih. Ix- xogħol tal- bini ta’ dan l- istitut inbeda fl- 1899 fuq pjanta tal- Perit Lupi u wasal fit- tmiem fl- 1905, wara l- mewt ta’ Fra Diegu. L-istitut ingħata l- isem ta’ San Franġisk t’Assisi iżda huwa magħruf aħjar bħalha l-Istitut ta’ Fra Diegu.
Fra Diegu sab nisa twajba biex jieħdu ħsieb it- tfajliet tal- Istitut. Dejjem sab l – appoġġ ta’ sħabu il- Patrijiet fil – Kunvent kif ukoll mis- sorijiet Franġiskani. Wara mewtu, l- Isqof ħa f’idejh l – Istitut, u l- Filantropu Alfons Maria Galea, ta ukoll, l – għajnuna tiegħu. Illum dan l- istitut huwa mmexxi mis- sorijiet Franġiskani tal- Qalb ta’ Ġesu.
Il – Fra kien bniedem ħabrieki kif ukoll umli u ubidjenti. Kien sieket u jħobb it – talb. Kien iħobb hafna lil Alla, u lill- bniedem. Ġibed it- tifħir mis –superjuri tiegħu u mill – Ministru Ġenerali tal – Ordni u saħansitra mill – Papa Ljun XIII. Kienu jistmawh ukoll l-awtoritajiet ċivili, fosthom il – Gvernaturi Freemantle u Grenfell. Nafu mill- istorja li kien irrispetat ukoll mid- Duka ta’ Edinbrugh u mill- Prinċep ta’ Wales, li aktar tard sar ir- Re Ġorġ V tal- Ingliterra.
Huwa miet fl- 14 ta’ Mejjju 1902. Il- mewt ta’ Fra Diegu inħasset ħafna u tqieset telfa nazzjonali. Il- Funeral tiegħu sar fit- toroq prinċipali tal- Belt u illum jinsab midfun fil – kannierja tal – knisja ta’ Santa Marija ta’ Gesu fir- Rabat Malta.
Fra Diegu għex il- ħajja evangelika bil fedelta kollha iġifieri li għex is – sejha tiegħu Franġsikana fuq l- ezempju ta’ Kristu li kien umli u fqir. San Franġisk stess talab lill- aħwa biex jikkuntentaw b’dak li għandhom. Mill- istorja nafu li Fra Diegu wettaq dan l- idejal b’mod prattiku u bħalha reliġjuż Franġiskan kien imur iħabbat bieb bieb, biex jiġbor xi ħaġa tal- flus f’diversi postijiet f’Malta. Dan waslu biex jsir jaf bil faqar u l- miżerja soċjali ta’ dawk iż- żminijiet. Quddiem din l –esperjenza Fra Diegu għaraf li kemm il- miżerja u l- inġustizzja jistghu jwaqqgħu l – bniedem fid dnub.
Biex ħidmietu ma tintesa qatt il- Maltin waqqfu monument tiegħu fil- misrah ewlieni tal – Hamrun. Nhar il – Ħadd 16 ta’ Ottubru 1932, flimkien mal – ogħla awtoritajiet Ekklesjastiċi, inkixef il- monument xogħol ta’ Ċensu Apap. Il – monument hu magħmul min statwa kbira tal- Bronz ta’ Fra Diegu, fuq Pedestal ċilindriku. Fuq dan il –pedestal tnaqqxu erba kwalitajiet sbieh li kellu f’ ħajjtu Fra Diegu – Pietas (tjubija), Obedientia (ubidjenza), Humilitas (umilita) u Chastitas (kastita’). Madwar il- pedestal inkitbu dawn il kliem bil latin: Christi Urget Nos Caritas – li jfissru li Kristu qalilna li għandna nagħmlu għemejjel tal- Karita’ mal- oħrajn.
Tajjeb li ngħidu li din il- Pjazza għoxrin sena wara, ssemiet Fra Diegu fis- sena 1952, u f‘egħluq il- mitt sena minn mewtu saret kommemorazzjoni, nhar it – tlieta 14 ta’ Mejju 2002, fejn kemm il – Patrijiet u s- Soriiet Franġiskani flimkien mal – Kunsill lokali u l-għaqdiet Hamruniżi nġabru b’ ispirtu Franġiskan biex jfakkru dan ħuhom Fra Diegu għal mod perfett li ħaddan il – valuri insara qalb is soċjeta Maltija.
Insibu bosta reliġjużi qaddissin li għalkhemm mhumiex kannonizati għamlu ħafna ġid fill- ħajja karitativa u eżemplari tagħhom.
J ‘ Alla dan ir- reliġjuz iħajjar il- poplu tagħna biex igħix il – valuri insara li bihom rnexxielu jwettaq bosta ġid.
Minn Patri Hermann Duncan O.Carm