Home > Minn Fr Mario Attard OFM Cap, Ġenerali > Artemisia Gentileschi: Ġenju femminili

Artemisia Gentileschi: Ġenju femminili


Patri Mario Attard OFM Cap

Id-designer tal-moda Ġermaniża, Jil Sander, qalet hekk: “Il-ħajja hi mimlija sfidi u sorpriżi”. U tassew! L-għaliex dawn il-ftit ħsibijiet, li illum nixtieq naqsam magħkom dwar Artemisia Gentileschi, kienu għalija ta’ sfida u sorpriża mill-kbar nett.

Xi ġimgħat ilu kelli x-xorti nara dokumentarju mill-isbaħ dwar Artemisia. Din il-mara straordinarja li, kif turina l-istorja tal-arti, kienet l-aktar pittriċi importanti taż-żmien Bikri Modern Ewropew, b’riħet l-eċċellenza ta’ xogħlha, l-oriġinalità li biha ittrattat suġġetti tradizzjonali fl-arti tagħha u anki n-numru kbir ta’ pitturi li pittret u li għadhom magħna, ilkoll ħarġu mill-ġenju tagħha. Artemisia kienet imfaħħra u immaqdra mill-opinjonisti kritiċi tal-arti ta’ żmienha. Filwaqt li kienet magħrufa bħala ġenju tal-arti madankollu, dawn l-opinjonisti, rawha bħala monstru minħabba l-fatt li qatt ma seta’ ikun li mara kienet qed tħaddem talent artistiku krejattiv bħal tagħha, f’dinja li kienet tappartjeni biss lill-irġiel. Minn dak iż-żmien, fil-kliem tal-magħrufa storika tal-arti li għamlet ħafna xogħol dwar Artemisia Gentileschi, Mary D. Garrard, Gentileschi “soffriet iżolament intellettwali li kważi ma jitwemminx għall-artista tal-kalibru tagħha”. Jalla dawn il-ftit ħsibijiet jippromovu aktar lil din l-artista ġganta femminili fl-istorja tal-pittura barokka tas-seklu sbatax!

Artemisia Gentileschi twieldet nhar it-8 ta’ Lulju, 1593, f’Ruma. Hija kabbret il-ħiliet artistiċi tagħha bil-għajnuna ta’ missierha, Orazio Gentileschi, li kien pittur. Orazio ġie influwenzat bil-kbir minn Michelangelo Merisi, jew kif nafuh aħjar bħala l-Caravaggio, li miegħu kellu ħbiberija qasira. Gentileschi tilfet lil ommha meta kellha biss 12-il sena. Wara din it-traġedja Artemisia kellha tgħaddi minn burraxka oħra. Ta’ 17-il sena ġiet stuprata minn wieħed mill-kollegi ta’ missierha, Agostino Tassi. Meta Tassi irrifjuta li jiżżewwiġha missierha fetaħ kawża legali kontrieh. Il-kawża ħadet ħafna xhur sakemm ġiet konkluża. Fl-aħħar Tassi spiċċa eżiljat minn Ruma. Madankollu s-sentenza qatt ma ġiet fis-seħħ.

Imbagħad Artemisia iżżewġet lill-pittur Fjorentin Pietro Antonio di Vicenzo Stiattesi. Ma’ żewġha l-ġdid marret toqgħod f’Firenze. Il-koppja kellhom bint. Għalkemm iż-żwieġ tagħhom ma kienx wieħed feliċi għal Artemisia kien ta’ pjattaforma biex tkun tista’ tirnexxi bħala artista.

Ġewwa Firenze Gentileschi kellha x-xorti, fost l-oħrajn, li jkollha l-patroċinju ta’ Cosimo de’ Medici, il-gran duka tat-Toscana. Aktar tard, fl-1627, ġiet ikkummisjonata mis-Sultan Filippu IV ta’ Spanja. Gentileschi seħħilha titħabbeb ma’ ħafna artisti, kittieba u ħassieba li kienu jgħixu fi żminijietha. Wieħed minnhom kien il-magħruf astronomu Galileo Galilei.

Minħabba li tħarrġet taħt missierha kien hemm dibattitu sħiħ fid-dinja artistika dwar min kien pitter l-ewlenin xogħlijiet tagħha. Ix-xogħol “Il-Madonna u l-Bambin”, li, bejn wieħed u ieħor, imur lura għas-sena 1609, huwa wieħed minn dawn ix-xogħlijiet li xi minn daqqiet ġie attribwit lil Artemisia filwaqt li drabi oħra kien attribwit ukoll lil missierha. L-ewwel xogħol artistiku li kien iffirmat personalment u datat minn Artemisia Gentileschi kien dak ta’ “Susanna max-Xjuħ”. Dan ix-xogħol kien mitmum madwar is-sena 1610. Din l-istorja bibblika tirrakkonta l-istorja ta’ Susanna li sfat itturmentata minn żewġt ixjuħ li, bil-qerq ta’ moħħhom, akkużawha li kienet wetqet adulterju. U dan l-għaliex ma qagħditx għax-xewqat żienja tagħhom. Ix-xogħol ta’ Gentileschi seħħlu jwassal dan il-konflitt b’mod tassew ħaj u rejalistiku.

Xi xogħlijiet oħra li għadhom magħna ta’ Gentileschi jiffukaw fuq protagonisti femminili. L-istorja ta’ Ġuditta toħroġ frekwenti fl-arti tagħha. Madwar is-sena 1611 Gentileschi temmet il-kwadru “Ġuditta taqta’ ras Oloferne”. Dan il-kwadru juri lil Ġuditta fl-att li issalva lill-poplu Lhudi billi toqtol lill-ġeneral Assirjan Oloferne. Il-kwadru juri fid-dettall din l-azzjoni brutali. Ġuditta qiegħdha tħanxar il-gerżuma ta’ Oloferne waqt li l-qaddejja tagħha qiegħdha iżżommu mal-art. Wara li temmet dan il-kwadru, madwar is-sena 1613, Gentileschi pittret “Ġuditta u l-Qaddejja tagħha”. Dan il-kwadru juri dawn iż-żewġ nisa wara l-mewta ta’ Oloferne. Il-qaddejja qiegħdha iżżomm basket li fih hemm ir-ras maqtugħa ta’ Oloferne.

Fl-1625 Gentileschi reġgħet daħlet mill-ġdid l-istorja ta’ Ġuditta fl-arti tagħha. Din id-darba permezz tal-kwadru “Ġuditta mal-Qaddejja tagħha u bir-Ras ta’ Oloferne”. Dan ix-xogħol juri sens ta’ periklu u misteru. Dawn iż-żewġ ħsibijiet huma mfissra bl-użu tad-dawl u tad-dellijiet. F’dan ix-xogħol Ġuditta u l-qaddejja tagħha qiegħdin jippruvaw jaħarbu mit-tinda ta’ Oloferne li spiċċa b’rasu maqtugħa. Ta’ min jgħid ukoll li Gentileschi ittrattat ukoll figuri oħrajn importanti mill-istorja u mill-mitoloġija. Fost dawn ix-xogħlijiet insibu dak ta’ “Minerva,” li jġib id-data tal-1615, u kif ukoll dak ta’ “Cleopatra,” li nħadem fl-1621 jew fl-1622.

Lejn l-aħħar snin ta’ ħajjitha, jiġifieri mill-1630 ‘il quddiem, Gentileschi nieżlet tgħix f’Napli. Madwar dan iż-żmien hija pittret wieħed mill-aktar kwadri magħrufa tagħha nnifsiha (self-portrait), li għandu bħala titlu “Self-Portrait bħala l-Allegorija tal-Pittura”. Ftit żmien wara, sewwasew fl-1635, Gentileschi temmet xogħol ieħor reliġjuż u li kellu bħala tema “It-Twelid ta’ San Ġwann il-Battista”.

Madwar is-sena 1639 Gentileschi marret l-Ingilterra biex taħsem ma’ missierha. Dan l-għaliex missierha kien imqabbad mis-Sultana Enrietta Marija, il-mara tas-Sultan Karlu I, biex ipitter sensiela ta’ pitturi għad-dar tagħha fi Greenwich. Gentileschi issuktat tpitter għall-bqija ta’ ħajjitha. Madankollu ħafna esperti tal-arti huma tal-fehma li l-krema tax-xogħlijiet tagħha ġew mitmuma fis-snin bikrija tal-karriera artistika tagħha.

Fil-lista tax-xogħlijiet maħduma b’tant artistrija minn Gentileschi nsibu prinċipalment dawn: Il-Verġni u l-Bambin (1609), Il-Madonna u l-Bambin (c. 1609), Il-Mara iddoqq il-Ċetra (c. 1609-1612), Susanna u x-Xjuħ (1610), Ġuditta tħanxar ras Oleferne (1612-1613), Ġuditta u l-Qaddejja tagħha (1612-1613), Ġuditta toqtol lil Oleferne (c. 1620), Allegorija tal-Inklinazzjoni (1615-16), Self-Portrait biċ-Ċetra (c.1615-1617), Maddalena il-Penitenta (c.1617-20), Lucretia (c.1621), Il-Portrait ta’ Gonfaloniere/Pietro Gentile (1622), Ġuditta u l-Qaddejja tagħha bir-Ras ta’ Oloferne (c.1625), Self-Portrait (c.1630) u Santa Cecilia (m’għandniex data ta’ dan ix-xogħol).

Artemisia mietet f’Napli x’aktarx fis-sena 1652. Mhux magħruf x’kienet il-kawża ta’ mewtha. B’xorti ħażina, il-ġuri tal-istupru, ħajjitha bħala artista mara li ma kinitx taqbel mal-mod ta’ ħajja ta’ żmienha u l-ħafna xogħlijiet tagħha ta’ nisa setgħana li qiegħdin kontinwament jissaraw kontra l-ħakma tal-irġiel żgur li ma niżżluhiex tajjeb mal-aristokrazija maskilista ta’ dawk iż-żminijiet. Ħafna mill-epitafji (jiġifieri frażijiet jew grupp ta’ kliem miktuba biex ifakkru persuna li kienet mietet, speċjalment kitba fuq xi lapida) li joffendu lil Artemisia ġew ippubblikati fl-1653. Wieħed minnhom jgħid hekk: “Billi npitter xbieha wara l-oħra/Ma qlajtx xi mertu fid-dinja/Filwaqt li biex niskolpi żewġt iqrejjen fuq ras żewġi/Neħħejt il-pinzell u ħadt minfloku l-furmatur”.

L-istoriku tal-arti, Charles Moffat, huwa tal-fehma li Artemisia setgħet għamlet suwiċidju. Dan minħabba li m’hemmx miktub x’setgħet kienet il-kawża ta’ mewtha. Madankollu kienet x’kienet il-kawża ta’ mewtha Artemisia tibqa’ mara speċjali. Fi żmien fejn il-ħakma tal-irġiel fid-dinja tal-arti kienet sħiħa hija seħħilha tikber u toktor. Artemisia tibqa’ ta’ ispirazzjoni mhux biss għall-qawwa tax-xogħol artistiku tagħha imma wkoll għall-ħila tagħha li tegħleb il-limiti u l-preġudizzji kontrieha ta’ żminijietha. Bħal kienet qalet hi: “Sakemm nibqa’ indum ħajja se jkolli l-kontroll fuqi nnifsi… Ikkontrolla, għix fit-tul eċċellenza. Jiena se nurik x’għandha l-ħila tagħmel mara”.

Artemisia Gentileschi: sfidi u sorpriżi. Mingħajr dubju, ġenju femminili!

  1. Marie Thérèse Bonello
    March 30, 2017 at 2:41 pm

    Good morning Father, first of all I would like to thank you for your fail posts – always very interesting and enjoy reading everyone of them. Today I felt I was surprised to read about Artemisia Gentileschi. She is one of my favourite artists and a superb Baroque “Caravaggista”. Her play with”chiaro scuro” is (for me, of course) as good as Caravaggio’s. A true heir of the master who inspired her works! Once again, many thanks Father. Best regards Marie Therese Bonello

  1. No trackbacks yet.

Comment

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: